توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

تحلیل پیامدهای فضایی ادغام روستایی در شهر (مورد مطالعه: روستای ملکش در شهر بجنورد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
3 استاد گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
4 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.
10.22034/jpusd.2025.493060.1329
چکیده
پدیده ادغام روستاها در شهر، که در برخی مناطق به‌عنوان دهکده‌های شهری شناخته می‌شود، ناشی از شهرنشینی سریع و توسعه بی‌برنامه شهری است. این ادغام اغلب پیامدهای متنوعی را در حوزه‌های زیست‌محیطی، کالبدی، اقتصادی و اجتماعی به همراه دارد. پژوهش حاضر به تحلیل پیامدهای فضایی ناشی از ادغام روستای ملکش در شهر بجنورد پرداخته و این موضوع را در چارچوب تعاملات بین دو نظام سکونتگاهی شهری و روستایی بررسی کرده است. برای این منظور، از تحلیل‌های آماری و فضایی بهره‌گیری شده است. در این تحقیق، داده‌های مربوط به شاخص‌های منتخب در محدوده بافت روستایی و شهری تجمیع و به‌صورت فضایی تحلیل‌شده‌اند. روش‌های آماری مورداستفاده شامل آزمون t، همبستگی پیرسون، آزمون کولموگروف-اسمیرنوف، تحلیل لکه‌های داغ و سرد و شاخص موران بوده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که پیامدهای کالبدی و فضایی ادغام این روستا در دو سطح بررسی‌شده است: تأثیر مورفولوژی زراعی و باغی روستا بر گسترش شهری و چالش‌های ناشی از تقابل بافت روستایی و شهری. هسته‌های روستایی علاوه بر کمک به هویت‌سازی در بافت جدید شهری، به دلیل توسعه غیرمنظم و تأثیر ساختار فضایی مورفولوژی‌های زراعی و باغی، باعث شکل‌گیری بافت‌های نامنظم و نفوذناپذیر شده‌اند. این نفوذناپذیری، همراه با جمعیت‌پذیری و تراکم ساختمانی بالای شهر بجنورد، مشکلاتی مانند ترافیک و موانع امدادرسانی در مواقع بحران را به وجود آورده است. همچنین، تقابل بافت شهری و روستایی، تعادل کالبدی-فضایی را در منطقه بر هم زده و کانون‌های ناهمگونی ایجاد کرده است. براساس تحلیل لکه‌های داغ و سرد و شاخص موران، تأثیر عوامل کالبدی بیش از سایر ابعاد بوده و این عوامل نقشی کلیدی در روند ادغام روستا به شهر ایفا کرده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدی، فاطمه. (1397). تحلیل پیامدهای کالبدی و اجتماعی الحاق روستاها به شهرها (مطالعه موردی: روستاهای پیرامون شهر همدان). فصلنامه پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری، 6(2)، 85-102.
امیرانتخابی، شهرام؛ جوان، فرهاد و حسنی­مقدم، حسن. (1397). تحلیل اثرات خزش شهری در ناپایداری سکونتگاه­های روستایی (مورد مطالعه: شهرستان رضوانشهر). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(3)، 59-71.
پارسی، کوروش؛ معروفی، مجتبی. (1393). تحلیل روند گسترش فیزیکی شهر و اثرات آن بر سکونتگاه‌های اطراف. مجله پژوهش‌های برنامه‌ریزی شهری، 16(2)، 2550.
تقوی، محمدرضا؛ رضوی، لیلا؛ سلیمی، حمید. (1400). بررسی اثرات فضایی-اجتماعی الحاق سکونتگاه‌های روستایی به شهر بجنورد. فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 25(4)، 55-70.
جلالیان، محمد؛ و همکاران. (1394). تحلیل پیامدهای شهرنشینی بر محیط‌های روستایی. مجله علوم جغرافیایی، 14(2)، 120.
حبیبی، محمد. (1375). مبانی و مفاهیم برنامه‌ریزی شهری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
خزاعی‌نژاد، فروغ. (1400). شناسایی نیروهای محرک مؤثر بر تحقق شکوفایی شهری. مجله جغرافیا و توسعه منطقه‌ای، 19(2)، 293320.
رجب‌دوست، مهدی. (1386). بررسی پیامدهای گسترش فضایی شهر بر سکونتگاه‌های اطراف. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 8(2)، 2338.
رهنما، پرویز؛ معروفی، مجتبی. (1394). تحلیل تغییرات فضایی شهرنشینی و اثرات آن بر روستاهای پیرامونی. مجله جغرافیا و توسعه، 12(36)، 2341.
ریاحی، محمد؛ و همکاران. (1397). مفاهیم یکپارچگی فضایی در برنامه‌ریزی شهری. فصلنامه مطالعات شهری، 21(7)، 2038.
زارع‌پور، حسین. (1395). چالش‌های توسعه فضایی در پیوستگی بافت روستایی به شهر (مطالعه موردی: اطراف شهر گرگان). مجله راهبرد توسعه، 12(3)، 33-49.
زنگنه شهرکی، سید سجاد؛ مجیدی هروی، علی‌اکبر؛ کاویانی، علیرضا. (1395). تبیین جامع علل و عوامل مؤثر بر گسترش افقی شهرها؛ مطالعه موردی: شهر یزد. پژوهش‌های کاربردی در علوم جغرافیایی، 12(25)، 173193.
ژرژ، پی‌یر. (1991). اصول جغرافیای شهری (ترجمه دکتر نادر میرسعیدی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی خراسان شمالی. (1395). گزارش روند جمعیت و توسعه شهری بجنورد. بجنورد: استانداری خراسان شمالی، 18 (6)، 2542.
سرور، محمود؛ و همکاران. (1391). توسعه فیزیکی شهرها و پیامدهای آن بر سکونتگاه‌های روستایی. مجله جغرافیای روستایی، 18(8)، 1431.
سلیمانی، علی؛ و همکاران. (1392). مدل تحولی هسته‌های روستایی الحاق‌شده به شهرها. مجله برنامه‌ریزی شهری، 14(7)، 98118.
شاه‌حسینی، محمد. (1396). تحلیل تحولات فضایی-کالبدی سکونتگاه‌های پیرامونی شهرها. تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، 15 (7)، 1941.
شکویی، کمال. (1380). جغرافیای شهری نوین. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شکویی، کمال؛ کاظمی، محمود. (1384). جغرافیای شهری. تهران: انتشارات سمت.
شمسی، محمد؛ و همکاران. (1393). تحلیل ابعاد اجتماعی و فضایی الحاق روستاها به شهرها. مجله توسعه روستایی، 13(4)، 116134.
شیخ‌بیگلو، رحیم؛ اکبریان رونیزی، محمد. (1396). گسترش افقی شهر و پیامدهای آن در توسعه شهری. فصلنامه برنامه‌ریزی و معماری شهری، 19(9)، 90125.
شیه، محمود. (1385). مبانی برنامه‌ریزی شهری. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
صفایی، سمیه؛ و همکاران. (1396). نواحی حائل شهری و تغییرات کاربری زمین. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
طبیبیان، محمد؛ اسدی، علی. (1387). بررسی اثرات رشد فیزیکی شهر بر سکونتگاه‌های پیرامونی. تهران: مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، 15 (14)، 110135.
عامری سیاهویی، محمد؛ و همکاران. (1394). بررسی نواحی حائل شهری و تأثیر آن‌ها بر اراضی کشاورزی. مجله مطالعات محیط‌زیست، 15(4)، 88-101.
عباس‌زاده‌گان، منصور؛ و همکاران. (1387). تحلیل فیزیکی توسعه شهری و تأثیرات آن بر محیط پیرامون. فصلنامه جغرافیای انسانی، 14(8)، 33-48.
علوی، علی؛ و همکاران. (1396). مهاجرت و توسعه فیزیکی شهرها. مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی، 9(3)، 19-33.
فیرو‌ز‌نیا، سید مجید؛ و همکاران. (1390). مبانی الحاق و ادغام سکونتگاه‌های روستایی به شهرها. مجله مدیریت شهری.
قربانی، مهدی. (1398). تحلیل وضعیت کالبدی بافت‌های پیرامونی ناشی از الحاق روستا به شهر مشهد. فصلنامه جغرافیا و توسعه، 17(2)، 117-136.
لنگرودی، علی؛ و همکاران. (1394). سکونتگاه‌های انسانی و دگرگونی‌های فضایی آن‌ها. تهران: مؤسسه جغرافیای دانشگاه تهران، 18 (9)، 125-145.
محمدی، سعید؛ مرادی، علی؛ حسینی، سید رضا. (1399). شناسایی و تحلیل اثرات خزش شهری بر توسعه وضعیت روستاهای پیرامون (مطالعه موردی: روستاهای اطراف شهر مریوان). مجله مطالعات جغرافیایی، 20(56)، 5574. https://doi.org/10.29252/jgs.20.56.55
محمدی‌فر، مجید. (1394). عوامل مؤثر بر گسترش فیزیکی شهرها. مجله مطالعات شهری، 20(3)، 85-105.
منتظری، مهدی؛ و همکاران. (1396). بررسی تأثیرات رشد بی‌رویه شهری بر محیط‌زیست. فصلنامه محیط‌زیست شهری، 25(7)، 2038.
نصیری هنده خاله، اسماعیل، جوان، فرهاد و یونسی سندی، ریحانه. (1401). بررسی تاثیرات خزش شهری بندر انزلی در پایداری کالبدی فضایی سکونتگاه های پیراشهری. روستا و توسعه پایدار فضا، 3(4)، 82-98. doi: 10.22077/vssd.2022.5475.1118
Bahata, K. (2010). Urban Sprawl and Its Impact on Cities. Urban Studies Journal.
Berry, B. J. L., & Horton, F. E. (1970). Geographic Perspectives on Urban Systems: With Integrated Readings. Prentice-Hall.
Hartgen, D. T. (2002). Urban Sprawl and the Highway System. Transportation Research Record.
Wang, Schillinger, Dean, Kevin Grumbach, John Piette Frances Dennis Osmond, Carolyn Daher, Jorge Palacios, Gabriela Diaz Sullivan, and Andrew B. Bindman. "Association of health literacy with diabetes outcomes." Jama 288, no. 4 (2002): 475-482.