توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

ارزیابی نقش مدیریت منابع­ آب در تاب ­آوری ­اقتصادی نواحی­ روستایی(مطالعه موردی: روستاهای­ پیرامونی شهر زنجان)

نوع مقاله : مقاله برگرفته از پایان نامه

نویسندگان
1 استادیار، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
10.22034/jpusd.2026.543459.1370
چکیده
آب به‌عنوان منبع حیاتی بااهمیت اقتصادی و اجتماعی، یکی از نیازهای اولیه انسان است. کشور ایران با میانگین بارش سالانه ۲۵۰ میلی‌متر کمتر از یک‌سوم متوسط بارندگی جهان به‌لحاظ موقعیت جغرافیایی در منطقه خشک و نیمه‌خشک جهان قرار دارد و ضعف مدیریت در منابع آب یکی از مهم‌ترین موانع توسعه پایدار محسوب می‌گردد. هدف تحقیق حاضر مشخص کردن نقش مدیریت آب در تاب‌آوری اقتصادی نواحی روستایی است. نوع تحقیق کاربردی و ماهیت آن توصیفی-تحلیلی است. جامعه آماری تحقیق ۶ روستای پیرامونی شهر زنجان است که اطلاعات آن‌ها به روش کتابخانه‌ای و میدانی جمع‌آوری‌شده است. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از آمار توصیفی و استنباطی (آزمون تی تک‌نمونه‌ای، کروسکال‌والیس و معادلات ساختاری ایموس) استفاده‌شده است. نتایج حاصل از یافته­های پژوهش نشان می­دهد که شاخص مدیریت منابع­ آب با آماره آزمون تی تک‌نمونه‌ای ۱۷٫۲۱- و شاخص تاب‌آوری اقتصادی با آماره آزمون تی تک‌نمونه‌ای ۱۲٫۴۰- در وضعیت نامطلوبی می­باشند. یافته‌های حاصل از تحلیل تفاوت معنادار میان شاخص‌های مدیریت منابع آب نشان می‌دهد که بیشترین میزان تفاوت معنادار مربوط به شاخص‌های «اقتصاد و سرمایه‌گذاری» و «مشارکت در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها» بوده است؛ به‌گونه‌ای که مقادیر آماره آزمون به‌ترتیب برابر با ۲۷/۲۶- و 35/25- به‌دست آمد. نتایج آزمون کروسکال والیس نشان می­دهد که بین روستاها تفاوت‌های معناداری وجود دارد. مقدار آماره کروسکال والیس برابر با 33/325 و سطح معناداری 0.000 بوده است که بیانگر وجود تفاوت معنادار آماری در مدیریت منابع آب در سطح اطمینان 99 درصد است. همچنین نتایج پژوهش حاکی از آن است که شاخص‌هایی نظیر «سیاست‌گذاری، قوانین و مقررات مرتبط با مدیریت منابع آب»، «ارائه تسهیلات و اعتبارات مالی»، «توسعه زیرساخت‌ها»، «مدیریت بهره‌برداری از مزارع»، «حفاظت از تأسیسات آبی»، «مدیریت فنی» و «به‌کارگیری فناوری‌های نوین» نقش مؤثری در ارتقای تاب‌آوری اقتصادی روستاهای موردمطالعه ایفا می‌کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدی، منیژه. (1399). نقش مدیریت منابع آب کشاورزی در توسعه نواحی روستایی (مطالعه موردی: دهستان غنی‌بیگلو شهرستان زنجان). فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 10(35)، 137-154. http://doi.org/20.1001.1.23222131.1400.10.35.6.4
اسدپوریان، زینب؛ نادری مهدیی، کریم و محمدی، یاسر. (1400). بررسی راهکارهای مدیریت پایدار منابع آب کشاورزی در استان لرستان. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 17(2)، 63-80. http://doi.org/20.1001.1.20081758.1400.17.2.5.3
اعلمی، محمدتقی؛ فرزین، سعید؛ احمدی، محمدحسین و آقا بالایی، بهزاد. (1393). مدل‌سازی پویای سیستم سد و آب‌های زیرزمینی به منظور مدیریت بهینه آب (مطالعه موردی: سد گلک). نشریه مهندسی عمران و محیط زیست، 44(74)، 1-12. https://ceej.tabrizu.ac.ir/article_1586.html
اویسی فاطمه؛ فتاحی اردکانی، احمد و فهرستی ثانی، مسعود(1398). بررسی آب مجازی و ردپای اکولوژیک آب در محصول گندم آبی استان اصفهان. نشریه علوم آب و خاک، ۲۳ (۱) ، ۸۷-۹۹ http://doi.org/  10.29252/jstnar.23.1.7
باعزم، زهرا و خزیمه‌نژاد، حسین. (1399). نقش آموزش اثربخش بر مدیریت منابع آب از دیدگاه کشاورزان بیرجند در شرایط کم‌آبی. پژوهش مدیریت آموزش کشاورزی، 12(55)، 78-94. https://doi.org/10.22092/jaear.2021.353430.1793
تاجری مقدم، مریم؛ راحلی،حسین؛ ظریفیان، شاپور و یزدان پناه، مسعود . (1397). کاربرد تئوری فرهنگی در تحلیل رفتار حفاظت آب کشاورزان دشت نیشابورر، علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، (1)14، 113-129.  https://www.iaeej.ir/article_68850.html
تقی زاده رنجبری، حسین؛ شوکت فدایی، محسن؛ محمودی، ابوالفضل؛ علیجانی، فاطمه و یاوری، غلامرضا (1400). مدیریت منابع آب کشاورزی استان کرمان با تأکید بر سیاست‌های طرف عرضهفصلنامه علمی -پژوهشی تحقیقات اقتصاد کشاورزی، 13(4)، 94-110.   doi: 10.30495/jae.2021.23233.2087
جعفری، فهیمه؛ شایان، حمید و باتقوی سرابی، هما. (1399). شناسایی و تحلیل پیشران‌های کلیدی مؤثر در ارتقاء تاب‌آوری سکونتگاه‌های روستایی در برابر مخاطرات محیطی (مطالعه موردی: سکونتگاه‌های روستایی شهرستان فریمان). جغرافیا و مخاطرات محیطی، (1)9، 85-115. https://doi.org/10.22067/geo.v9i1.86846
جعفری، مرضیه؛ رضوانی، محمدرضا؛ فرجی سبکبار، حسنعلی؛ قدیری معصوم، مجتبی و دربان آستانه، علیرضا. (1399). تحلیل تاب‌آوری اقتصادی بهره‌برداران کشاورزی در برابر اثرات خشکسالی (مطالعه موردی: سکونتگاه‌های روستایی شهرستان فسا). فصلنامه علمی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، (39)10، 61-78. http://jzpm.miau.ac.ir
خدادادی، علی؛ صفایی، محمدجواد و نیازی، هادی. (1404). ارزیابی نهاده‌های تولید بخش کشاورزی در تاب‌آوری اقتصادی نواحی روستایی (مطالعه موردی: دهستان میربگ، شهرستان دلفان). مجله علوم جغرافیایی (جغرافیای کاربردی)، 32(16)، 118-130. https://journals.iau.ir/article_704221.htm
زارعی، مهران و نصراللهی، زهرا. (1397). تحلیل مصرف آب در اقتصاد ایران با یک رویکرد مبتنی‌بر مصرف (دیدگاه ردپای آب). مجلس و راهبرد،(96) 25، 35-70. https://nashr.majles.ir/article_285.html?lang=fa
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان زنجان (1403). سالنامه آماری استان زنجان. زنجان: انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان زنجانhttps://amar.org.ir/statistical-information/catid/3919
عباسی، حمید؛ دلاور، مجید و بیگدلی، رویا .(1398). ارزیابی اثرات تغییر اقلیم بر پایداری منابع آب حوضه‌های آبریز با استفاده از شاخص‌های کمبود ردپای آب، مجله تحقیقات منابع آب ایران، 15(4)، 272-259­. https://www.iwrr.ir/article_96408.html
فتاحی اردکانی، احمد؛ رستم‌زاده، فرشید و نقیبی، سیدمهدی. (1403). تشکیل بانک آب با مشارکت ذی‌نفعان در مدیریت منابع آبی بخش کشاورزی حوضه آبریز زاینده‌رود. اقتصاد کشاورزی و روستایی، (5)2، 71-89. https://doi.org/10.30490/etr.2025.367354.1046
قائمی، آلاله و کریمی، عبدالرضا. (1384). ضرورت مدیریت یکپارچه منابع آبی. نشریه مهندسی کشاورزی، 25، 1-38. https://www.magiran.com/p888726
قربانی، مهدی؛ ابراهیمی آذرخواران، فریبا؛ سلاجقه، علی و محسنی ساروی، محسن. (1394). تحلیل شبکه اجتماعی؛ قدرت اجتماعی و کنشگران کلیدی در برنامه عمل مدیریت مشارکتی منابع آب (مطالعه موردی: رودخانه جاجرود، حوضه آبخیز لتیان- روستای دربندسر). مجله علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، 9(28)، 21-32. http://doi.org/20.1001.1.20089554.1394.9.28.1.3
کاظمی، داوود و عندلیب، علیرضا. (1396). ارزیابی مؤلفه‌های مؤثر بر تاب‌آوری اجتماعی سکونتگاه‌های روستایی در شرایط بحرانی. فصلنامه مسکن و محیط روستا، 36(158)، 131-145. http://jhre.ir/article-1-1199-fa.html
محمدی، سعدی و منوچهری، سوران. (1397). تحلیلی بر ارتباط زیست‌پذیری و تاب‌آوری جوامع روستایی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان مریوان). برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، 8(4)، 89-110. https://doi.org/10.22108/sppl.2018.110922.1207
مرکز پژوهش‌های مجلس، معاونت پژوهش.(1393).­ مروری بر ادبیات جهانی درباره تاب‌آوری‌های اقتصادی. دفتر مطالعات اقتصادی تاب‌آوری ملی، شماره مسلسل ۱۳۵۸۲. https://rc.majlis.ir/fa/report?contact
مطیعی لنگرودی، سیدحسن؛ قدیری معصوم، مجتبی؛ رضوانی، محمدرضا؛ نظری، عبدالحمید و صحنه، بهمن. (1398). تأثیر بازگشت مهاجران به روستاها در بهبود معیشت ساکنان (مطالعه موردی: شهرستان آق‌قلا). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 43(4)، 67-84. https://jhgr.ut.ac.ir/article_24512.htm
منتظری، عبدالقیوم؛ صحنه، بهمن و قانقرمه، عبدالعظیم. (1399). نقش مدیریت منابع آب در معیشت پایدار خانوارهای روستایی (نمونه پژوهش: دهستان مزرعه شمالی و جنوبی شهرستان آق‌قلا). فصلنامه برنامه‌ریزی فضایی، 11(40)، 67-86. https://doi.org/10.22108/sppl.2020..
Aghajani, G. Ghadimi, N. (2018). Multi – objective energy management in a micro – grid. Energy Rep. 4. 218 -225. https://doi.org/10.1016/j.egyr.2017.10.002.
Ajrodi, N, H., Dhehibi, B., Lasram, A., Dellagi, H., Frija, A. (2022). Toward sustainable water Resources Management in the Tunisian citrus sector: Impact of pricing policies on water resources reallocation. Water, 14(11), Article 1791. https://doi.org/10.3390/w14111791
Asadi Nilvan, o. S. S. Ghiyasi, S. Feiznia and N. sagharzadeh. (2016). Spatial and temporal changes of nitralin ground water (case stady: silo watershed). Journal of Rangeland and watershed Management 71(2): 307 -319. https://doi.org/10.22059/jrwm.2018.23042.
Bhangonkar, R., & Fennell, S. (2022). Role of knowledge in the management of groundwater use for irrigation in micro-watersheds of semi-arid India. International Journal of Water Resources Development, 38(5), 861–879. https://doi.org/10.1080/07900627.2021.1921710
Biswas, A., Sarkar, S.K., Das, S., Dutta, S., Choudhury, M.R., Giri, A., Bera, B.K., Bag, K., Mukherjee, B., Banerjee, K., Gupta, D., & Paul, D. (2025). Water scarcity: A global hindrance to sustainable development and agricultural production – A critical review of the impacts and adaptation strategies. Cambridge Prisms: Water, 3, e4. https://doi.org/10.1017/wat.2024.16
Butty Salom, N. (2020). critical success factor s for the community management of rural water suppy in the Ohangwena Region: Namibia. at the university of south africa.  http://hdl.handle.net/10500/26598
Chun, CD. Ghosh, S. (2017). Sustainable Water Management –A Strategy for Maintaining Water Resources. Elsevier. 91-103. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-409548-9.10171-X.
Chen Y, Lu H, Li. j, Ren L, and He L (2017). A leader follower – interactive method for regional Water resources management with considering multiple water demands and eco – environmental constraints. journal of Hydrology 548: 121-134 https://doi.org/10.1016/J.JHYDROL.2017.02.015.
Dunford, M. and L. Li. (2018), Earthquake reconstruction in Wenchuan: Assessing the state overall plan and addressing the ‘forgotten phase’ Applied Geography. 31 (3) .998-1009 https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2011.01.001.
Hamdy, A., Tüzün, M., Lamaddalena, N., Todorovic, M., & Bogliotti, C. (2004). Participatory water saving management and water cultural heritage (Options Méditerranéennes: Série B. Etudes et Recherches, No. 48). CIHEAM. https://om.ciheam.org/
Fatch, J. J., Manzungu, E., & Mabiza, C. (2010). Problematising and conceptualising local participation in transboundary water resources management: The case of Limpopo river basin in Zimbabwe. Physics and Chemistry of the Earth, 35(13–14), 838–847. https://doi.org/10.1016/j.pce.2010.07.031
Giordano, M., & Shah, T. (2014). From IWRM back to integrated water resources management. International Journal of Water Resources Development, 30(3), 364–376. https://doi.org/10.1080/07900627.2013.851521
Li, Y. P., Huang, G. H., Yang, Z. F., & Nie, S. L. (2008). IFMP: Interval-fuzzy multistage programming for water resources management under uncertainty. Resources, Conservation and Recycling, 52(5), 800–812. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2007.11.007
Loucks, D. P., & van Beek, E. (2005). Water resources systems planning and management: An introduction to methods, models and applications. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000143430
Madani, K. (2014). Water management in Iran: What is causing the looming water crisis? Journal of Environmental Studies and Sciences, 4(4), 315–328. https://doi.org/10.1007/s13412-014-0182-z
Mitchell, T., Harris, k. (2012). Resilience: a risk management approach, background note. odi. Tehran chamber of commerce, Industries, Mines an Agriculture Deputy of Economic studies. https://www.preventionweb.net/files/globalplatform/entry_bg_paper~7552.
Nayak Pc, Wardlaw R and Kharya Ak. (2015). Water balance approach to study the effect of  Climate change on ground water storage for sirhind command area in India. International journal of River Basin Management .13 (2) :243-267. http://dx.doi.org/10.1080/15715124.2015.1012206
Oveisi, F., Fatahi Ardakani, A., & Fehresti Sani, M. (2019). Investigation ofvirtual water and ecological footprints of water in wheat fields of Isfahanprovince. Journal of Water and Soil Science (jwss), 23(1), 87-99. http://jstnar.iut.ac.ir/article-1-3636-en.html
Panotra, N., Sharma, R., Sharma, V., Kumar, A., Rahman, T., Kadam, G.L., Kambale, J.B., & Singh, B. (2024). Agricultural water conservation methods: Application, difficulties, and innovation. Journal of Scientific Research and Reports, 30(11), 605-614. https://doi.org/10.9734/jsrr/2024/v30i112588.
Priyadarshi, H., & Kumar, M. (2020). Indian water resources management: Difficulties and opportunities. Journal of Critical Reviews, 7(3). https://doi.org/ 10.31838/jcr.07.03.318
Sugimoto, kaoru, Temman, Haruka, Kadokura, Satoshi., Matsunaga, s. (2019). To regenerate or Not to regenerate: factors that drive plant regeneration. current opinion in plant Biology. 47 .138-150. https://doi.org/10.1016/j.pbi.2018.12.002.
Suárez, M., Gómez-Baggethun, E., Benayas, J., & Tilbury, D. (2016). Towards an urban resilience index: A case study in 50 Spanish cities. Sustainability, 8(8), Article 774. https://doi.org/10.3390/su8080774
Tian, Y., Zhu, Y., Zeng, X., Zhang, J., & Wang, X. (2020). Assessment of power potential of small hydropower plants using GIS software. Energy Reports, 6, 1393–1404. https://doi.org/10.1016/j.egyr.2020.05.023
World Water Council. (2024). Ministerial Declaration of the 10th World Water Forum: Water for shared prosperity. Bali, Indonesia. Retrieved from https://www.worldwatercouncil.org/sites/default/files/2024-05/MINISTERIAL%20DECLARATION%20WWF-10.pdf
WWAP (United Nations World Water Assessment Program). (2014). The United Nations World Water Development Report 2014: Water and energy. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000225745
Xie, P., Wu, C., Wang, H., Sang, X., Liu, X., & Zhai, J. (2020). Spatial-temporal variations in blue and green water resources, water footprint and water scarcities in a large river basin: A case for the Yellow River basin. Journal of Hydrology, 590, Article 125222. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2020.125222