انجمن جغرافیا و برنامه ریزی روستایی ایران توسعه فضاهای پیراشهری 2676-4164 5 2 2023 11 22 Formation and development of innovation clusters for their application in peri-urban spaces based on a systematic literature review تکوین و توسعه خوشه‌های نوآوری جهت کاربست آن‌ها در فضاهای پیراشهری مبتنی بر مرور نظام‌مند ادبیات 95 116 179221 10.22034/jpusd.2023.406831.1277 FA حافظ مهدنژاد استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سید جمال‌الدین اسدآبادی، اسدآباد، ایران. 0000-0001-7548-9355 Journal Article 2023 07 13 امروزه توسعۀ اکوسیستم‌های فناورانه و نوآورانه در قالب خوشه‌های نوآوری به یکی از مهم‌ترین راهبردهای شهرها جهت توسعۀ پایدار بر مدار اقتصاد دانش‌بنیان تبدیل شده است. هدف این پژوهش، شناسایی استخراج مراحل تکوین و توسعۀ خوشه-های نوآوری و شناسایی عوامل تأثیرگذار بر موفقیت آنها در فضاهای پیراشهری است. روش پژوهش حاضر، از لحاظ ماهیت، کیفی، از نظر هدف، کاربردی-توسعه‌ای از نوع مطالعات ثانویه با رویکرد مرور سیستماتیک ادبیات منطبق بر فرآیند هشت مرحله ای اوکلی(2015) است. جامعۀ آماری شامل تمام مقاله‌ها و کتاب‌ها و پایان‌نامه هایی‌است که از سال 2000 تا 2023 در این زمینه چاپ شده است. حجم نمونه شامل 32 منبع می‌باشد. این مراحل هشت‌گانه عبارت‌اند از: 1) مشخص نمودن هدف پژوهش: خوشه‌های نوآوری در فضاهای پیراشهری چگونه تکوین و توسعه می‌یابند؟ عوامل تأثیرگذار بر موفقیت خوشه‌های نوآوری در فضاهای پیراشهری چیست؟ سیر تطور توسعۀ خوشۀ نوآوری شهری از چه مراحلی تبعیت می‌کند؟. 2) پیش‌نویس پروتکل: اقدام به مشخص نمودن محدودۀ زمانی، نحوه و ابزارهای جست‌و‌جوی منابع، تعیین کلید واژه‌ها، معیارهای ورود و خروج مطالعات و شیوۀ استخراج داده‌ها گردید. 3) غربالگری برای ورود: پنج معیار برای ورود و خروج داده‌ها تعیین شد: نخست، از منابع اصیل لاتین در رابطه با موضوع خوشه‌های نوآوری شهری استفاده شود. دوم، صرفاً بر مقاله‌ها، کتاب‌ها و پایان‌-نامه‌های چاپ شده در انتشارات و پایگاه های داده ای معتبر تمرکز شود. سوم، حوزۀ موضوعی منابع پژوهش مرتبط با تکوین و توسعۀ خوشه‌های نوآوری و عوامل تأثیرگذار بر موفقیت آنها در فضاهای پیراشهری باشد. چهارم، بازۀ زمانی از سال 2000 تا 2023 انتخاب شد. پنجم، متن منابع قابل دسترس باشد. 4) جست‌و‌جوی منابع: فرآیند جست‌و‌جو در خرداد ماه 1402 به مدت 31 روز انجام شده از هفت انتشارات و پایگاه داده‌های دارای اعتبار متشکل از اشپرینگر، جان وایلی، ریسرچ‌گیت، تیلور و فرانسیس، ساینس دایرکت، امرالد، سیج استفاده گردید. 5) استخراج داده‌ها: محتوای منابع بر اساس پاسخ‌گویی به پرسش‌های پژوهش، مطالعه و تحلیل شد. بر مبنای پرسش‌های پژوهش، نتایج هر منبع در جدول‌هایی خلاصه‌نویسی شد و سپس هر یک از جدول‌ها، ارزیابی و تحلیل گردید. 6) ارزیابی کیفیت: برای این منظور از نظرات دو خبره و متخصص مرتبط با موضوع جهت ارزیابی مجدد منابع انتخاب شده، استفاده گردید. 7) سنتز داده‌ها: بر مبنای ادغام و پایش مفاهیم و مضامین، کدهای پژوهش استخراج شد و سپس این کدها به مقوله‌ها و کدهای محوری تقسیم گردید. 8) نوشتن مرور: گزارش فرآیند مرور سیستماتیک ادبیات با جزئیات کافی ارایه شده تا سایر محققان بتوانند به طور مستقل نتایج بررسی را بازتولید نمایند. در نهایت، با در نظر گرفتن موارد، 32 منبع(31 مقاله و 1 کتاب) برای پژوهش نهایی انتخاب گردید <br /><br />بر اساس نتایج پژوهش، 32 منبع به عنوان مبنای تحلیل پژوهش انتخاب شد که 31 مورد از آنها در مجله‌های معتبر چاپ شده و تنها یک مورد از آنها از نوع کتاب می‌باشد. مجموع نویسندگان منابع پژوهش، 98 نفر هستند. تحلیل زمانی منابع پژوهش بیانگر آن است که سیر انتشار منابع در حوزۀ خوشه‌‌‌های نوآوری شهری صعودی است به گونه‌ای که در سال 2018-2023 به اوج خود می‌رسد و حدود 62 درصد منابع در این بازه زمانی چاپ شده است. در سال‌های 2018 و 2021، بیشترین مقالات در این رابطه چاپ شده است. چنان چه 34 درصد منابع مربوط به آنها است. همچنین، سال‌‌های 2022 و 2023 نیز سهم پررنگی در منابع پژوهش دارند و حدود 19 درصد منابع متعلق به آنها می‌‌باشد.<br /><br />تحلیل منابع پژوهش از لحاظ پایگاه داده‌ای بیانگر آن است که منابع متعلق به شش پایگاه مشتمل بر اشپرینگر، جان وایلی، ریسرچ‌گیت، تیلور و فرانسیس، ساینس دایرکت، امرالد و سیج هستند. بیشترین منابع مربوط به ساینس دایرکت است که حدود 28 درصد منابع را شامل می‌شود. پس از آن اشپرینگر قرار دارد که 22 درصد منابع متعلق به آن می باشد. از این رو، 50 درصد مجموع منابع متعلق به دو پایگاه داده‌ا‌ی ساینس دایرکت و اشپرینگر، است. افزون بر این، 19 درصد منابع پژوهش متعلق به پایگاه داده‌ا‌ی ریسرج گیت است. همچنین، پایگاه داده‌ا‌ی سیج، 13 منابع را شامل شده است. پایگاه‌های داده‌ای تیلور و فرانسیس، امرالد و جان وایلی به ترتیب 9 درصد، 6 درصد و 3 درصد منابع را تشکیل داده‌اند. <br /><br />تحلیل منابع پژوهش از لحاظ روش پژوهش بیانگر آن است که بیشتر منابع از نوع کیفی هستند. از روش‌‌هایی نظیر تحلیل محتوی، مرور سیستماتیک، پیمایشی(اعم از مشاهده، مصاحبه، پرسش‌‌نامه و نظرسنجی)، مروری، مطالعه موردی استقرایی، تحلیل فضایی، تحلیل آماری، پنل خبرگان، تجزیه و تحلیل آزمون ناهمگونی، تحلیل خوشه‌ای، مقایسه‌ای کیفی از نوع فازی و گرندد تئوری در منابع پژوهش استفاده شده است. بیشترین منابع مربوط به روش‌های پیمایشی است که 19 درصد منابع را به خود اختصاص داده‌اند. پس از آن روش تحلیل محتوی قرار دارد که 16 درصد منابع را به خود اختصاص داده است. روش‌های تحلیل فضایی و مروری نیز سهم قابل‌توجهی از منابع را به خود اختصاص داده‌اند به طوری که 26 درصد منابع متعلق به آنها می‌باشد. روش پنل خبرگان نیز شامل 9 درصد از منابع است. روش‌های مطالعه موردی استقرایی، مرور سیستماتیک و تحلیل آماری نیز 18 درصد از منابع را شامل شده‌اند. روش‌های تجزیه و تحلیل آزمون ناهمگونی، تحلیل خوشه‌ای، مقایسه‌ای کیفی از نوع فازی و گرندد تئوری نیز 12 درصد منابع را به خود اختصاص داده‌اند. <br /><br />در مجموع، از تحلیل منابع پژوهش، 104 کد در خصوص عوامل تأثیرگذار بر توسعۀ خوشه‌های نوآوری شهری استخراج شده است که در 24 مقوله مشتمل بر برنامه‌ریزی راهبردی، پیش‌نیازها، سازمانی، مدیریت، ساختار جمعیت، محیط فرهنگی، خدمات، مدیریت دولت، الزامات فرهنگی، زیرساخت اقتصادی، مالی، ساختار صنعتی، انباشت صنعتی، سطح اقتصادی، نوآوری فناورانه، موقعیت جغرافیایی، ارتباط صنعت-دانشگاه، مقیاس شهر، جاذبه‌ها، زیرساخت، محیط اکولوژیک، طراحی و محیطی طبقه‌بندی شده‌اند. این مقوله ها در شش کد محوری متشکل از نهادی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، انباشت جغرافیایی، زیرساخت و فضایی طبقه‌بندی شده‌اند.<br /><br />مراحل توسعه و تکوین خوشه‌های نوآوری مشتمل بر مرحله پیش خوشه و ظهور خوشه، راه‌اندازی خوشه، فاز رشد خوشۀ پسین، پایداری خوشه، زوال خوشه و در نهایت سازگاری خوشه‌ای، جهش یا فرسودگی است. تحقق‌پذیری خوشه‌های نوآوری شهری مستلزم سه مرحله است. ابتدا پارک‌های علمی شکل می‌گیرند، پس از آن تبدیل به تکنوپلیس می‌شوند و سپس خوشۀ نوآوری شهری شکل می‌گیرد. <strong>بهره­گیری از فضاهای پیراشهری به‌عنوان کالاهای استراتژیک و مقرون­به­صرفه جهت توسعۀ خوشه­های <em>نوآوری</em>، شهرها را به سمت تحقق توسعۀ پایدار و اکوسیستم نوآور بر مدار اقتصاد دانش­بنیان رهنمون می­سازد. هدف این پژوهش، شناسایی و استخراج مراحل تکوین و توسعۀ خوشه­های نوآوری جهت کاربست آن در فضاهای پیراشهری است. روش پژوهش حاضر، از لحاظ ماهیت، کیفی، ازنظر هدف، کاربردی-توسعه­ای و از نوع مطالعات ثانویه با رویکرد مرور سیستماتیک ادبیات منطبق بر فرآیند هشت مرحله‌ای اوکلی(2015) است. جامعۀ آماری شامل مقاله­ها، کتاب­ها و پایان­نامه­های مربوط به خوشه­های نوآوری شهری، ­از سال 2000 تا 2023 است. حجم نمونه شامل 32 منبع می­باشد. بر اساس نتایج پژوهش، بیشترین منابع پژوهش مربوط به سال­های  2018-2023 ( 62 درصد منابع) و پایگاه­های داده­­ای ساینس دایرکت و اشپرینگر است(به ترتیب 28 و 22 درصد منابع). بر اساس نتایج حاصل از تحلیل منابع، 113 کد بر تکامل و توسعۀ خوشه­های نوآوری شهری جهت کاربست آن‌ها در فضاهای پیراشهری تأثیرگذار هستند که در 26 مقوله مشتمل بر برنامه­ریزی راهبردی، پیش­نیازها، سازمانی، مدیریت، ساختار جمعیت، محیط فرهنگی، خدمات، مدیریت دولت، الزامات فرهنگی، زیرساخت اقتصادی، مالی، ساختار صنعتی، انباشت صنعتی، سطح اقتصادی، نوآوری فناورانه، موقعیت جغرافیایی، ارتباط صنعت-دانشگاه، مقیاس شهر، محیط اکولوژیک، طراحی و محیطی طبقه‌بندی‌شده‌اند. این مقوله‌ها در هشت کد محوری متشکل از نهادی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، انباشت جغرافیایی و فضایی، زیرساخت و غیره طبقه‌بندی‌شده‌اند. مراحل توسعه و تکوین خوشه­های نوآوری شامل مرحله پیش­خوشه و ظهور خوشه، راه­اندازی، فاز رشد خوشۀ پسین، پایداری، زوال و درنهایت سازگاری خوشه­ای، جهش یا فرسودگی است.</strong> https://www.jpusd.ir/article_179221_e9fe3e5b4ecc594df2ed4cd171afc442.pdf