توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

واکاوی عوامل مؤثر بر دلبستگی مکانی مناطق پیراشهری قائمشهر با تمرکز بر آزادی بهره-بردار (مورد مطالعه: محله‌ی مفت‌آباد )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مربی گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه فنی و حرفه ای ، تهران، ایران
2 مربی گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه فنی و حرفه ای، تهران، ایران
چکیده
امروزه مسکن به­عنوان یکی از پیچیده­ترین بناهای معاصر، به سرپناهی موقت، بدون معنا و بی‌ثمر تبدیل‌شده که کارکرد راستینش- مأوا و مأمن بودن- را ازدست‌داده است. این در حالی است که توجه به تمایلات روحی و علایق متنوع انسان­ها در کنار استانداردهای فیزیکی موجب افزایش کیفیت زندگی می­گردد؛ ازاین‌رو بررسی حس­دلبستگی به فضای سکونت به‌عنوان یکی از عوامل افزایش کیفیت در مناطق پیراشهری، به جهت وجود معضلات متعدد در این مناطق، بحثی، قابل‌توجه است. پژوهش حاضر، باهدف شناخت ارتباطِ مداخله‌ی بهره‌بردار در شکل‌دهی به فضای سکونتی و ایجاد حس‌دلبستگی به مکان، آزادی بهره‌بردار در شکل‌دهی به فضای سکونت را به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر بر حس­دلبستگی به مکان موردبررسی قرار می‌دهد. پژوهش با توجه به هدف، کاربردی و ازنظر روش، توصیفی- پیمایشی است، در بخش کمی شاخص­های مؤثر در بعد آزادی و حس­دلبستگی­به­مکان پس از استخراج از ادبیات پژوهش­های مرتبط، با تکنیک پرسشنامه­ی محقق­ساخته، توسط نرم­افزار SPSS.22 و AMOS و آزمون­های آماری معادلات ساختاری و رگرسیون خطی مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. یافته­ها حاکی از آن است که، آزادی بهره‌بردار در شکل‌دهی به فضای سکونت،  بر حس­دلبستگی بر مکان مؤثر می­باشد و «به رسمیت شناختن انسان­ها با خصوصیات متنوعشان» از زیرمتغیرهای آزادی بهره­بردار، بیش­ترین تأثیر را بر حس­دلبستگی به مکان دارد. همچنین آزادی بهره­بردار بیشترین تأثیر را بر «مسئولیت­پذیری» از زیر متغیرهای حس­دلبستگی­به­مکان می­گذارد. ازاین‌رو توجه به این شاخص­ها توسط اشخاص حقیقی و حقوقی فرآیند ساخت­وساز، می­تواند به ارتقای کیفیت زندگی در فضای مسکونی مناطق پیراشهری بیانجامد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


­ ارغیانی، مصطفی؛ میرهاشمی، سیدمهدی. 1401. ارزیابی مؤلفه­های مؤثر بر ارتقاء دلبستگی­به­مکان در فضاهای باز مجتمع­های مسکونی. نشریه علمی مرمت و معماری ایران، 12 (29)، صص 89-105.
آزادی، مصطفی؛ تقی­پور، ملیحه و نسیبی، صدیقه. 1396. بررسی دلبستگی به مکان در میان کودکان؛ نمونه موردی: محله بازارچه قصردشت شیراز. معماری و شهرسازی ایران، (13)، صص 165- 179.
­ازنب، مریم؛ موسوی، سیدجلیل و هنرور، جمال­الدین.1401. بررسی حس­دلبستگی در نگرشی پدیدارشناسانه به مکان: تفسیری از تجربیات زیسته­ی افراد. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 15(1)، صص 41-23.
­اقبالی، سید‌رحمان و حصاری، پدرام. 1392. رویکرد مدولار پیش‌ساختگی در مسکن انعطاف‌پذیر. فصلنامه مسکن و محیط روستا، (143)، صص 68-53.
اکبری، محسن؛ ابراهیم­پور­ازبری، مصطفی و اقدامی­تطفی، مریم. 1397. بررسی تأثیر نوستالژی درک شده بر دلبستگی­به­مکان. مطالعات مدیرین گردشگری، (44)، صص 171-190.
امیرکافی، مهدی و فتحی، شکوفه. 1390. بررسی عوامل مؤثر بر دلبستگی به محله­ی مسکونی؛ نمونه­ی موردی: شهر کرمان. مطالعات اجتماعی ایران. (13)، صص 5-41.
بهروزی، مریم؛ ماجدی، حمید و سعیده­زرآبادی، زهرا سادات. 1401. شناسایی عوامل تأثیرگذار بر ارتقاء حس­دلبستگی به مکان با تأکید بر رویکرد برنامه­ریزی طراحی­محور. جغرافیا و برنامه­ریزی منطقه­ای، 12 (4)، صص 108- 124.
بهزادفر، مصطفی و محمودی‌کردستانی، پیام. 1388. هنجارهای کیفی طراحی فضای شهری مردم‌مدار(آزادی‌مدار). نشریه معماری و شهرسازی آرمان­شهر، 2 (3)، صص 48-32.
بهزادپور، محمد. 1397. بررسی حس­تعلق­مکانی در مجتمع­های مسکونی و نقش طبیعت بر آن، مطالعه موردی: مجتمع­های مسکونی اکباتان، پردیسان، زیتون و مهرگان، نشریه پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 9 (34)، صص 200-183.
پژوهان­فر، مهدیه؛ آخوندی، الهام و مزیدی، مازیار. نقش دلبستگی به مکان بر تصورات ذهنی گردشگران تالاب میانکاله. اکوبیولوژی تالاب، (33)، صص 43-54.
پورجعفر، محمدرضا؛ جعفری­اسبورزی، زهرا و صفوی، سیدعلی. 1401. فرامطالعه­ی پژوهش­های دلبستگی­به­مکان در ایران، 32 (98)، صص 82-67.
پوررجبی، میلاد؛ مجدی، علی­اکبر؛ حسنی درمیان، غلامرضا، اصغرپورماسوله، احمدرضا. 1401. معنای توسعه در فضاهای پیراشهری؛ یک مطالعه پدیدارشناختی(مورد: شهر رشت)توسعه فضاهای پیراشهری، 4(2)، صص 66-35.
­پیربابایی، محمدتقی؛ قره­بگلو، مینو و علی­نام، زهرا. 1395. بررسی تأثیر عوامل فردی در مطالعه­ی فرآیند محور دلبستگی به مکان با رویکرد روان­شناختی؛ مورد پژوهی: محله­ی قره­باغی­ها در تبریز. هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 21 (2)، صص 55-68.
-­ چرخچیان، مریم. 1393. بررسی نقش ویژگی­های فردی در میزان دلبستگی کاربران به فضاهای شهری؛ نمونه­ی موردی: خیابان خیام در قزوین. جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، (47)، صص 55- 69.
حاجی­آقابزرگ، آمنه؛ چرخچیان، مریم و قبادیان، وحید. 1400. قرارگاه فضای میانی در مجتمع­های مسکونی تهران به منظور ارتقاء میزان دلبستگی ساکنان، علوم و تکنولوژی محیط­زیست، 23 (11)، صص 50-37.
حبیبی، امین؛ فلاحی، الهام و کرمی­راد، سینا. 1398. آموختن از گذشته، کاربست نحو فضای خانه عطروش و محتشم شیراز در تداوم حس تعلق مکان ویلاهای معاصر. معماری اقلیم گرم و خشک، 7 (10)، صص 250-227.
­حیدری، علی­اکبر؛ تیموری، پریا و مرادیان، سلمان. 1397. ارزیابی تأثیر مقیاس مکان بر میزان دلبستگی در سه مقیاس خانه، محله و شهر بر پایه دو متغیر سن و جنسیت؛ مطالعه­ موردی: شهرهای تهران و ساری. مطالعات شهری، 7 (26)، صص 3-16.
حیدری، علی­اکبر و عبدی­پور، زهرا. 1394. ارزیابی نقش خلوت در ارتقای دلبستگی به مکان در خوابگاه­های دانشجویی. هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی. 20 (4)، صص 73- 86.
خدایی، زهرا؛ رفیعیان، مجتبی؛ داداش­پور، هاشم و تقوایی، علی­اکبر. 1393. بررسی تأثیر امنیت اجتماعی بر دلبستگی به مکان از منظر گروه نوجوان در شهر تهران. راهبرد اجتماعی- فرهنگی، (13)، صص 45-74.
دانشور­نیلو، یوسف؛ طهماسبی­بکتی، زهرا. 1401. بررسی مفهوم آزادی در اندیشه­ی شهید مطهری و یاسپرس. دوفصلنامه علمی انسان­پژوهش دینی، 19 (48)، صص 166-147.
دورتیه، جان‌فرانسو. 1382. علوم انسانی(گستره شناخت‌ها). ترجمه مرتضی کتبی، جلال­الدین رفیع­فر و ناصر فکوهی. تهران: نشر نی.
زارعی، آرزو، هاشمی، شیما، و گلابی، سعیده. 1398. بررسی طراحی معماری روستایی در ارتقاء حس تعلق مکانی ساکنین نمونه موردی: روستای قصلان شهرستان قروه. شباک5، 4 (43)، صص 39-52.
رامیار، رضا و ضرغامی، اسماعیل. 1396. تأثیر دلبستگی به مکان بر سرمایه­ی اجتماعی در محیط­های مشترک همسایگی؛ مطالعه­ی موردی: مجتمع مسکونی نور در تهران. مطالعات شهری، 6 (23)، صص 29-52.
­رحیمی، روح­اله؛ انصاری، مجتبی؛ بمانیان، محمدرضا و مهدوی­نژاد، محمدجواد. 1399. ارزیابی تأثیرمؤلفه­های کالبدی بر حس­دلبستگی­به­مکان درفضاهای جمعی مجتمع­های مسکونی منتخب تهران. نشریه باغ نظر، 17 (83)، صص 30-15.
رحیمی، لیلا؛ رفیعیان، مجتبی و باقری، محمد. 1395. تبیین مؤلفه‌های دلبستگی­به­مکان در مقیاس محله و شهر و تحلیل تعمیم­پذیری آن؛ نمونه موردی: محله تاریخی سرخاب تبریز. معماری و شهرسازی آرمانشهر، (17)، صص 225-236.
­سجادزاده، حسن. 1392. نقش دلبستگی به مکان در هویت­بخشی به میدان­های شهری؛ نمونه موردی: میدان آرامگاه شهر همدان. باغ نظر، (25)، صص 79-88.
سجاسی­قیداری، حمدالله؛ خیرآبادی، حمید؛ محمودی، حمیده؛ حجی­پور، محمد. 1399. وندالیسم و حس تعلق مکانی در نواحی روستایی پیراشهر بیرجند. دوفصلنامه مسائل اجتماعی ایران. 11 (1)، صص 89-122.
سلیمانی، آتوسا؛ نوحه­گر، احمد و صالحی، اسماعیل. 1398. بررسی تأثیر مؤلفه­های دلبستگی به مکان بر مشارکت اجتماعی در حفاظت از محیط­زیست؛ مطالعه­ی موردی: منطقه یک شهرداری تهران. مطالعات علوم محیط­زیست، 4 (1)، صص 1014-1021.
سیاوش­پور، بهرام. 1389. آزادی در معماری نگرشی بر آزادی معمار در مواجهه با نظم عمومی. پایان­نامه­ی دکتری. دانشگاه شهید­ بهشتی.
عالم، عبدالرحمن. 1394. بنیادهای علم سیاست. تهران: نشر نی.
عزیزی، نجمه، سیرجانی، حمید. 1391. معماری آزادی‌آفرین: نگاهی به رابطه آزادی و معماری در نماهای شهری. همایش ملی معماری- فرهنگ و مدیریت شهری، چالوس.
­عطایی، امید؛ ستوده، حسام­الدین و قمیشی، محمد. 1400. تبیین حس­تعلق به مکان در بافت تاریخی شهرهای بندری مطالعه موردی: بندرلنگه، فصلنامه شهرپایدار. 4 (4)، صص 99-87.
علی‌الحسابی، مهران و یوسف‌زمانی، یوسف. 1389. فرآیند طراحی معماری، تعامل میان طراح و بهره­بردار (مدل‌یابی مشارکت در طراحی مسکن­های شخصی­ساز. نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 2 (43)، صص 42-31.
­علیمردانی، مسعود؛ محمدی، مریم و زیبایی فریمانی، نیکو. 1396. بررسی رابطه حس­دلبستگی به مکان و پیاده­روی به منظور بهبود سلامت در محله؛ نمونه موردی: محله مطهری شهر مشهد. معماری و شهرسازی آرمانشهر، 10 (21)، صص 193- 204.
کرییر، لئون. 1390. معماری، اختیار یا سرنوشت. ترجمه مهرداد قیومی‌بیدهندی. تهران: نهادگرا (وابسته به مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد).
­ گودرزی سروش، محمدمهدی و قربانی، وحید. 1394. بررسی عوامل مؤثر بر دلبستگی مکان در فضاهای باز آموزشی. مدیریت شهری، (39)، صص 99-108.
گیدئون، زیگفرید. 1388. فضا- زمان­و­معماری. منوچهر مزینی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
­ لک، آزاده. 1394. تجربه بازآفرینی حس­دلبستگی به مکان در محلات آسیب­دیده از زلزله با بهره­گیری از روش نظریه زمینه­ای؛ بررسی موردی: امامزاده زید و قصر حمید در بم. نامه­ی معماری و شهرسازی، (15)، صص 52- 73.
­لک، آزاده. 1394. زلزله بم و درک معنایی ساکنان محلات مسکونی از اختلال در دلبستگی به مکان. مسکن و محیط روستا، (152)، صص 17- 30.
معتضدیان، فهیمه؛ لاری، ارسلان. 1399. تبیین مدل ساختاری پایداری اجتماعی و هویت مکانی در منازل سکونتگاه­های پیراشهری مورد: مجتمع مسکونی سازمانی ارتش در چابهار و کنارک. توسعه­ی فضاهای پیراشهری، 2 (2)، صص 196-179.
معماریان، غلامحسین. 1392. سیری در مبانی­نظری معماری. تهران: انتشارات سروش.
موسی­زاده، عیسی؛ آقایی­پور، علی و عابدی جیقه، مصطفی. 1401. بررسی مقایسه­ای و انتقادی مفهوم آزادی در اندیشه کانت و هایدگر. پژوهش­های فلسفی، 39، صص 643-657. 
منتسکیو، بارون‌دو. 1362. روح‌القوانین. ترجمه علی‌اکبر مهتدی. 1396. تهران: امیرکبیر.
‌یاسوری، مجید؛ شاکری­نیا، ایرج و شفیعی ماسوله، سیده سمیرا. 1394. ارتباط رضایتمندی، دلبستگی و مقاصد رفتاری گردشگران؛ موردمطالعه گردشگران بندرانزلی. برنامه­ریزی و توسعه­ی گردشگری، (13)، صص 207- 223.
Brown, G.; Raymond, C.M. & Corcoran, J. (2015). Mapping and measuring place attachment. Applied Geography, (57), 42-53.
Devido ,Alfredo .(1380). Design. Boston: Architectural Press.
Degnen, C. (2018). Cross-Cultural Perspectives on Personhood and the Life Course. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Gustafson, P. (2001). Meanings of place: Everyday experience and theoretical conceptualizeations. Journal of Enviromental Psychology, (21), 5-16.
Lewicka, M. (2008). Place Attachment, Place Identity, and Place Memory: Restoring the Forgotten City Past. Journal of Environmental Psychology, (28), 209-231.
Scannell, L., & Gifford, R. (2017). The experienced psychological beefits of place attachment. Journal of Environmental Psychology. 51, 256- 269.
Turner,­­ John ‌(1976). Housing by People: Towards Autonomy in Building Environments, Ideas in rogress. London: Marion Boyars.