توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

تبیین تاثیر رفتار قلمروپایی ساکنان سکونتگاه های غیر رسمی بر شکل‌گیری الگوی مسکن (نمونه مطالعاتی :محلات بانبور، بان برز، سبزی آباد، ایلام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران
2 گروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران
3 استادیارگروه معماری، واحد همدان ، دانشگاه آزاد اسلامی ، همدان ، ایران
4 استاد گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش باهدف بررسی ارتباط بین ویژگی‌های کالبدی مسکن در سکونتگاه‌های غیررسمی و رفتار قلمروپایی ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی شهر ایلام انجام‌شده است. علی‌رغم اهمیت بالای مفهوم رفتار قلمروپایی و نقش آن بر ویژگی‌های کالبدی مسکن، تاکنون مطالعه جامعی درزمینه ارتباط بین این مفاهیم به‌ویژه در بستر محلات حاشیه‌نشین ایران انجام‌نشده است. در راستای این هدف، محلات حاشیه‌نشین شهر ایلام به‌عنوان یکی از مناطق با بالاترین نرخ حاشیه‌نشینی در کشور جهت مطالعه میدانی انتخاب‌شده‌اند. مدل مفهومی پژوهش بر مبنای مطالعات نظری و مصاحبه‌های کیفی عمیق بر اساس روش تئوری زمینه‌ای تدوین و تدقیق شده است. مصاحبه‌های عمیق نیمه ساختاریافته با  ساکنان محلات حاشیه‌نشین بانبور، بان­برز و سبزی آباد در شهر ایلام انجام‌شده و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافته است. سپس برمبنای روش پیمایش و سنجش کمی، وزن و اهمیت مفاهیم شناسایی‌شده، بر مبنای آرای متخصصین معماری و شهرسازی شهر ایلام ارزیابی و واکاوی شده است.  نتایج تحلیل‌ها نشانگر آن است که معیارهای اثرگذار بر ویژگی‌های کالبدی مسکن محلات حاشیه‌نشین مبتنی بر رفتار قلمروپایی ساکنان را می‌توان در ابعاد مکان‌یابی قلمرو و عرصه عمومی، مفاهیم اجتماعی، مفاهیم فرهنگی، مفاهیم اقتصادی ، مفاهیم کالبدی و مفاهیم ادراکی بررسی نمود. یافته‌های این پژوهش نشانگر این است که ارتباط دوسویه‌ای بین ویژگی‌های کالبدی مسکن محلات حاشیه‌نشین و مفاهیم فرهنگی، اجتماعی، ادراکی، اقتصادی و قلمروپایی فضاهای عمومی در محلات حاشیه‌نشین شهر ایلام وجود دارد .توجه به این مفاهیم می‌تواند منجر به ارتقا کیفیت مسکن در محلات حاشیه‌نشین مبتنی بر رفتار قلمروپایی ساکنان گردد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


انصاری، مجتبی، جمشیدی، سمانه، و الماسی فر، نینا. 1389. بررسی حس قلمرو و رفتار قلمروپایی در پارک‌های شهری (مطالعه موردی: پارک ساعی). معماری و شهرسازی آرمان شهر، 3(4)،صص 33-48.
اهری، زهرا.1370. مسکن  حداقل، تهران :مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، صص7.
بمانیان، محمدرضا. دهقان، نگار. زارع، زهرا. یگانه، منصور.1400. تبیین رابطه خوانایی فضا با میزان رفتار قلمروپایی شهروندان در پارک‌های شهری. هویت شهر، 15(4)،صص 20-4.
پیران، پرویز.1381. بازهم در باب اسکان غیررسمی، شیرآباد زاهدان، مجله هفت شهر، صص 24-7.
پیران، پرویز.1387. از اسکان غیررسمی تا اسکان نایابی(در جستجوی راه‌حل)، مجله هفت شهر، شماره 23 و 24، صص 30-14.
ترکمن­نیا، نعیمه. قربانی، رسول. خوارزمی، امیدعلی.1397. ارزیابی سیستمی عوامل شکل‌گیری و گسترش سکونتگاه‌های غیر‌رسمی کلانشهر مشهد. جغرافیا و توسعه فضای شهری، 5(2)، صص 23-42.
جاوید، ساره. صحاف، خسرو.1394. بررسی الگوهای طراحی مؤثر در جهت ارتقا کیفی زندگی جمعی در مجتمع‌های مسکونی،کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی.
حکیمی، هادی، زاد ولی، فاطمه و شاهرخ زادولی خواجه. 1395. بررسی رابطة بین کیفیت مسکن و سرمایة روان‌شناختی در سکونتگاه‌های غیررسمی(مطالعة موردی: محلة یوسف‌آباد تبریز)، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، دوره 4، شماره 1.صص 134- 117.
حنیفه، فاطمه، رشیدکلویر، حجت اله، کاسه گرمحمدی، شعیب، و ابوالقاسمی، عباس. 1397. پیش‌بینی تمایلات اجتماعی بر اساس شاخص‌های قلمرو گرایی در ساکنین مجتمع‌های مسکونی شهر رشت. معماری و شهرسازی پایدار، 6(2)،صص 85-96.
سلاورزی زاده، محمد. شیخی، حجت. حاتمی، شهین. 1400. شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر توسعه مسکن اجتماعی با تأکید بر آینده‌نگاری (مورد شناسی: شهر ایلام). جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای.11(39)،صص 224-119.
شاهرودی کلور، مرضیه. موحد، خسرو. رشیدکلویر، حجت الله. تقی پورر، ملیحه. 1401. بررسی تأثیر قلمروپایی در مسکن بر انگیزه بروز رفتار پایدار بر اساس تئوری ارزش فضایی (موردمطالعه: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز). جغرافیا و توسعه فضای شهری.10(3).صص 109-89.
شفیعی، سعید .1393. طراحی مجتمع مسکونی در رشت تأملی پیرامون انطباق قلمرو ذهنی و عینی در مجتمع‌های مسکونی، دانشگاه گیلان، دانشکده معماری و هنر.
شمس، مجید، گمار، مونا.1394.ارزیابی شاخص‌های کمی و کیفی مسکن در استان همدان (با تأکید بر اقشار کم‌درآمد)، برنامه‌ریزی منطقه‌ای (دانشگاه آزاد مرودشت) سال پنجم، شماره 20، صص56.
شیخی، حجت.1397. تحلیل توان‌های محیطی برای توسعه شهری(مطالعه موردی: شهر ایلام)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 50، شماره 1. صص 127- 144.
صرافی، مظفر.1387. ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی کشور در پرتو حکمروایی خوب شهری، هفت شهر، شماره 23 و 24، صص 14-4.
صرافی، مظفر.1381. به‌سوی نظریه‌ای برای ساماندهی اسکان غیررسمی ، از حاشیه‌نشینی تا متن شهرنشینی، مجله هفت شهر، دوره 1، شماره 8، صص 11-5.
قرخلو، مهدی. مهدی، علی. مهدیان بهنمیری، معصومه.1391. بررسی شاخص‌های اجتماعی - اقتصادی و تأثیر آن بر کیفیت مساکن محلات حاشیه‌نشین (مطالعه موردی: محله حاشیه‌نشین شیخ‌آباد شهر قم). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی (چشم‌انداز جغرافیایی)، 7(18)،صص 18-41.
محسنی، رضا علی.1389. مسئله حاشیه‌نشینی و اسکان غیررسمی با تأکید بر توانمندسازی آن،جغرافیای انسانی سال دوم، صص 134.
محمدی، سوده و فروتن، منوچهر.1395. بررسی حس قلمرو و رفتار قلمروپایی در فضاهای مسکونی،سومین کنفرانس علمی پژوهشی افق‌های نوین در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی معماری و شهرسازی ایران،تهران.
معتضدیان، فهیمه، و مطلبی، قاسم.1393. قلمروپایی در سکونتگاه‌های دانشجویی (مطالعه موردی: خوابگاه فاطمیه کوی دانشگاه تهران). هویت شهر، 8(17)، صص 55-64.
ملک حسینی، عباس، و جودکی، حمیدرضا. (1388. بررسی و ساماندهی محله‌های حاشیه‌نشین در ایران (نمونه موردی: اراک, محله باغ خلج). جغرافیا، 3(11)،صص 147-174.
ملکی, سعید, عسگری, مریم.1398. بررسی وضعیت شاخص‌های کمّی و کیفی اجتماعی و دسترسی مسکن در سطح محلات حاشیه‌نشین شهری (مطالعه موردی؛ محلات بان برز، بان بور و سبزی آباد شهر ایلام). فصل‌نامه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری چشم‌انداز زاگرس.11(39). صص 201-177.
میرکتولی، جعفر، آریان کیا، مصطفی.1396.بررسی مؤلفه‌های تأثیرگذار در شکل‌گیری کالبد مسکن شهری از دیدگاه گونه شناسی با تأکید بر تراکم ساختمانی و تعداد طبقات (مطالعه موردی: شهر گرگان)، نشریه مطالعات نواحی شهر، دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال چهارم، شماره 1، (علمی-پژوهشی) صص 131 تا 148.
Abdullah, A., Hedayati Marzbali, M., Ramayah, T., Bahauddin, A., & Maghsoodi Tilaki, M. J. 2016. Territorial functioning and fear of crime: Testing for mediation in structural equation modelingSecurity Journal29, 461-484.
Altman, I. 1975. The Environment and social Behavior: Privacy, Personal Space. Territory, Crowding, Brooks/Clos
Altman, I. 1975. The environment and social behavior: privacy, personal space, territory, and crowding.
Alvarez, M., & Ruiz-Tagle, J. 2022. The symbolic (re) production of marginality: Social construction, internalization, and concrete consequences of territorial stigmatization in a poor neighborhood of Santiago de Chile. Housing Studies, 1-24.
Asmal, I., Gani, P. J. A., Amri, N., & Walenna, M. A. 2023. Spatial Territoriality Characteristics in a Waterfront Slum Settlement (Case Study: Karabba Village, Makassar). In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 1134, No. 1, p. 012008). IOP Publishing.
Baxter, A. J., Tweed, E. J., Katikireddi, S. V., & Thomson, H. 2019. Effects of Housing First approaches on health and well-being of adults who are homeless or at risk of homelessness: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. J Epidemiol Community Health73(5), 379-387.
Brown, G., & Zhu, H. 2016. My workspace, not yours’: The impact of psychological ownership and territoriality in organizationsJournal of environmental psychology48, 54-64.
Brunson, L., Kuo, F. E., & Sullivan, W. C. 2001. Resident appropriation of defensible space in public housing: Implications for safety and communityEnvironment and Behavior33(5), 626-652
Casimir, M. J. 2021. The dimensions of territoriality: an introduction. In Mobility and territoriality (pp. 1-26). Routledge.
Creswell, J. W. 2009. Mapping the field of mixed methods researchJournal of mixed methods research3(2), 95-108.
Farkisch, H., Ahmadi, V., & Che-Ani, A. I. 2015. Evaluation of neighborhood center attributes on resident’s territoriality and sense of belonging a case study in Boshrooyeh, IranHabitat International49, 56-64.
Greenberg, S. W., Rohe, W. M., & Williams, J. R. 1982. Safety in urban neighborhoods: A comparison of physical characteristics and informal territorial control in high and low crime neighborhoodsPopulation and environment5(3), 141-165
Huang, J., Mori, S., & Nomura, R. 2019. Territorial Cognition, Behavior, and Space of Residents: A Comparative Study of Territoriality between Open and Gated Housing Blocks; a Case Study of Changchun, ChinaSustainability11(8), 2332.
Mousavinia, S. F., Pourdeihimi, S., & Madani, R. 2019. Housing layout, perceived density and social interactions in gated communities: Mediational role of territorialitySustainable Cities and Society51, 101699.
Nakamura, S. 2016. Revealing invisible rules in slums: The nexus between perceived tenure security and housing investmentHabitat International53, 151-162.
Reynald, D. M., & Elffers, H. 2009. The future of Newman's Defensible Space Theory: Linking Defensible Space and the routine activities of placeEuropean Journal of Criminology6(1), 25-46.
Rollwagen, H. 2016. The relationship between dwelling type and fear of crimeEnvironment and Behavior48(2), 365-387.
Surya, B., Saleh, H., Suriani, S., Sakti, H. H., Hadijah, H., & Idris, M. 2020. Environmental pollution control and sustainability management of slum settlements in Makassar City, South Sulawesi, Indonesia. Land9(9), 279.
UN-Habitat .2013. The State of the World Cities Report, Prosperity of Cities, pp 149
Vartiainen, P. 1987. The strategy of territorial integration in regional development: Defining territorialityGeoforum18(1), 117-126.
Vietinghoff, C. 2021. An intersectional analysis of barriers to cycling for marginalized communities in a cycling-friendly French City. Journal of transport geography, 91, 102967.
Watt, P. 2020. Territorial stigmatisation and poor housing at a London ‘Sink Estate’. Social Inclusion8(1), 20-33.
Westaway, M. S. 2006. A longitudinal investigation of satisfaction with personal and environmental quality of life in an informal South African housing settlement, Doornkop, SowetoHabitat International30(1), 175-189.
Wortley, R., & McFarlane, M. 2011. The role of territoriality in crime prevention: A field experimentSecurity Journal24, 149-156.