توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

ارائه مدلی کیفی در سیاست گذاری دولت در کاهش آسیب های مناطق حاشیه نشین شهرها (مورد مطالعه: استان سیستان و بلوچستان)

نوع مقاله : مقاله برگرفته از رساله دکتری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه مدیریت دولتی، گرایش تصمیم گیری و خط مشی گذاری عمومی، واحد رفسنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، رفسنجان، ایران.
2 دانشیار، گروه مدیریت دولتی، واحد رفسنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، رفسنجان، ایران
3 استاد، گروه مدیریت، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.
چکیده
رشد سریع شهرنشینی در ایران و جهان باعث گسترش حاشیه‌نشینی شده است، جایی که ساکنان آن از امکانات اولیه مانند شغل، مسکن و بهداشت محروم هستند. این پدیده چالش‌های اجتماعی و اقتصادی ایجاد می‌کند و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق برای بهبود شرایط است. در این راستا هدف پژوهش حاضر ارائه مدلی کیفی در سیاست­گذاری دولت در کاهش آسیب­های مناطق حاشیه­نشین شهرها استان سیستان و بلوچستان، می­باشد. تحقیق حاضر ازنظر هدف کاربردی، ازنظر روش انجام پژوهش توصیفی پیمایشی، مبتنی بر داده­های کیفی است. جهت تحلیل داده­های پژوهش از روش تحلیل مضمون و دلفی استفاده شد. نتایج مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کدگذاری تحلیل شدند که منجر به شناسایی ۷۳ کد اولیه، ۹ مضمون اصلی و ۲ مقوله کلان گردید. مقوله اول به سیاست‌های پیشگیری از حاشیه‌نشینی مانند بهبود شرایط اقتصادی، رفاهی و فرهنگی در مبادی مهاجرت، ساماندهی مهاجرت‌های بی‌رویه، کنترل شاخص‌های کلان اقتصادی و سیاست‌های مسکن و زمین پرداخت. مقوله دوم سیاست‌های بهبود شرایط موجود شامل گسترش خدمات شهری، توسعه زیرساخت‌ها، تقویت پوشش‌های حمایتی، ساخت مسکن، ایجاد مراکز درمانی و آموزشی و افزایش امنیت اجتماعی را بررسی کرد. همچنین، یافته‌ها بر لزوم مشارکت اجتماعی و اقتصادی ساکنان از طریق برنامه‌های فرهنگی، شوراهای محلی و توسعه مشاغل تأکید داشتند. نتایج تکنیک دلفی نشان داد اجماع خبرگان از دور اول (میانگین ضریب توافق حدود 78/0) تا دور سوم (حدود 91/0) افزایش‌یافته و اختلافات کمتر از 05/0 است، که پایداری و اعتبار مضامین کیفی مرتبط با حاشیه‌نشینی در سیستان و بلوچستان را تأیید می‌کند. این وضعیت، قابلیت اعتماد مدل را بالا برده و اهمیت سیاست‌گذاری یکپارچه برای بهبود شرایط را برجسته می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آرایش، منصور، شیخی، محمدتقی. (1399). بررسی رابطه آموزش شهروندی و توسعه پایدار شهری (مطالعه موردی: شهر اردبیل). مطالعات جامعه‌شناختی شهری، 10 (34)، 33-60. https://journals.iau.ir/article_674868.html
احمدیان، محمدعلی. (1382). حاشیه‌نشینی، ریشه‌ها و راه‌حل‌ها‏. مجله اندیشه حوزه،‏ 43 و 44، 95-79. https://www.sid.ir/paper/463320/fa
اسماعیلی، رضا، امیدی، مهدی. (1391). بررسی تجربه حاشیه‌نشینی از دیدگاه حاشیه‌نشینان: یک مطالعه پدیدارشناسانه. مطالعات جامعه‌شناختی شهری (مطالعات شهری)، 2(3)، 179-208. SID. https://sid.ir/paper/210311/fa
انصاری، عبدالمعبود. (1355). نظریه «انسان حاشیه‌نشین» در جامعه‌شناسی. مطالعات جامعه‌شناختی (نامه علوم اجتماعی سابق), 4(5), 162-169. doi: 10.22059/jsr.1976.93752
باقری میاب، شهلا، کریمی کیا، محمدصادق. (1400). مدل‌یابی خط‌مشی گذاری فرهنگی پدیده حاشیه‌نشینی در اهواز. توسعه محلی (روستائی-شهری)، 13(2)، 561-584. doi: 10.22059/jrd.2022.334052.668694
بگری، زهره. (1396). ارزیابی وضعیت ساماندهی سکونتگاه­های غیررسمی با تأکید بر رویکرد توانمندسازی نمونه موردی لر آباد بروجرد، سومین کنفرانس سالانه پژوهش­های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری، شیراز،https://civilica.com/doc/651127
بهمنی، سجاد، همتی، رضا، ملتفت، حسین، ایزدی جیران، اصغر. (1398). فهم فرایند شکل‌گیری تجربه حاشیه‌نشینی براساس نظریه داده‌بنیاد (موردمطالعه: محله‌های ملاشیه و تل برمی خوزستان). توسعه اجتماعی، 14(2)، 127-158. doi: 10.22055/qjsd.2020.27261.1796
پوراحمد، احمد، پوراحمد، احمد، رهنمایی، محمدتقی، رهنمایی، محمدتقی، قرخلو، مهدی، اسکندری نوده، محمد. (1389). آسیب‌شناسی سیاست‌های دولت در ساماندهی اسکان غیررسمی، نمونه موردی: محلات نای‌بند، شیرسوم و خواجه عطا، شهر بندرعباس. مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 2(5)، 29-54. https://urs.ui.ac.ir/article_19956.html
جمعه پور، محمود، طالبیان، ندا. (1397). بررسی مقایسه‌ای تأثیر کلانشهر تهران بر حاشیه‌ای شدن حومه‌ها (موردمطالعه: شهرهای شهریار و لواسان). توسعه محلی (روستائی-شهری)، 10(1)، 29-48. doi: 10.22059/jrd.2018.68407
حاجی علی زاده، جواد،  اکبرپوربناب، عیسی. (1395). ارزیابی سیاست‌های توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی در شهرهای میانه­اندام (شهر بناب)، دومین کنفرانس شهرسازی، مدیریت و توسعه شهری، شیراز. https://civilica.com/doc/606914
حیدری نوشهر، مهری، و نظریان، اصغر. (1390). بررسی عوامل مؤثر بر حاشیه‌نشینی و بازتاب‌های آن, با تأکید بر کاربری خدمات شهری (مورد: شهر یزد). جغرافیایی سرزمین، 8(31)، 31-49. SID. https://sid.ir/paper/116224/fa
رضایی، محمدرضا، کمانداری، محسن . (1393). بررسی و تحلیل علل شکل‌گیری حاشیه‌نشینی در شهر کرمان نمونه موردمطالعه: محلات سیدی و امام حسن. برنامه‌ریزی فضایی، 4(4)، 179-196. https://sppl.ui.ac.ir/article_16012.html
زنگی‌آبادی، علی، مبارکی، امید. (1391). بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری حاشیه‌نشینی شهر تبریز و پیامدهای آن مطالعه موردی (محلات احمدآباد، کوی بهشتی، خلیل‌آباد). جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 23(1)، 67-80. https://gep.ui.ac.ir/article_18531.html
سجادی، اشرف، افراخته، حسن، ریاحی، وحید . (1404). بررسی و شناخت بازتاب‌های فضایی حاصل از حاشیه‌نشینی در دهستان‌های شهرستان شهریار. توسعه فضاهای پیراشهری، 7(1)، 1-26. doi: 10.22034/jpusd.2025.499225.1331
شاطریان، محسن، حیدری، رسول، شاطریان، محمود، دولتیاران، کامران. (1399). مدل‌سازی و تحلیل عوامل مؤثر بر وقوع جرم در مناطق حاشیه‌نشین شهر کاشان، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 10(37)، 91-108. https://ensani.ir/fa/article/425114
عباسی فلاحی، وحید. رضوی پاریزدی، سید محمدرضا. میهن­خواه، مسلم. (1396). الگوهای فضایی بزهکاری با محدوده­های اسکان غیررسمی (موردمطالعه: جرائم سرقت در سکونتگاه­ها غیررسمی شهر ورامین). پژوهشنامه جغرافیای انتظامی. 5(18)، 109-134. https://www.sid.ir/paper/506589/fa
عشریه، روح اله، امیری رسکتی، مائده. (1394). بررسی مفهوم حاشیه‌نشینی و معضلات شهری ناشی از آن". کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی. SID. https://sid.ir/paper/857323/fa
گنجی، مرتضی. (1401). حاشیه‌نشینی (اسکان غیررسمی) در ایران رویکردها، سیاست‌ها و اقدامات، مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل۱۸۵۴۵. https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1753875
لحیمان، رضا. (1396). آمایش فضایی مناطق حاشیه­نشین و بررسی شکل­گیری اسکان غیررسمی (مطالعه موردی: شهر ساری). نگرش­های نو در جغرافیای انسانی، 9(2)، 125-138. https://sanad.iau.ir/fa/Article/1018307
مهندسان مشاور آمایش و توسعۀ البرز، (1390). برنامۀ سامان‌دهی و توانمندسازی سکونتگاه‌های رسمی شهرستان قدس و اقدامات توانمندسازی اجتماعات آن‌ها. https://www.shahrdariqods.ir/
نظریان، اصغر. (1384). نقطه کلان‌شهری و بازتاب فضایی آن. فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 2(7)، 1-12. https://www.sid.ir/paper/474415/fa
Boutayeb, A. and Serghini, M. (2006) Health indicators and human development in the Arab region. International Journal of Health Geographics, 5, 61. doi:10.1186/1476-072X-5-61
Friesen, J., Rausch, L., Pelz, P.F., & Fürnkranz, J. (2018). Determining Factors for Slum Growth with Predictive Data Mining Methods. Urban Sci, 2 (81), 2030081. https://doi.org/10.3390/urbansci2030081
Gruber, M., Söding, J., & Lupas, A. N. (2005). REPPER—repeats and their periodicities in fibrous proteins. Nucleic Acids Research, *33*(suppl_2), W239-W243. https://doi.org/10.1093/nar/gki405
Jaitman, L., & Brakarz, J. (2013). Evaluation of Slum Upgrading Programs. Literature Review and Methodological Approaches. Inter-American Development Bank, 1-78. https://publications.iadb.org/publications/english/document/Evaluation-of-Slum-Upgrading-ProgramsLiterature-Review-and-Methodological-Approaches.pdf
Juanita, M, Iván, C, Antonio, Z, (2020), Indicators for evaluating sustainability in Bogota’s informal settlements: Definition and validation, Sustainable Cities and Society, Volume 53, February 2020, 101896. https://doi.org/10.1016/j.scs.2019.101896
MacTavish, R., Bixby, H., Cavanaugh, A., Agyei-Mensah, S., Bawah, A., Owusu, G., Ezzati, M., Arku, R., Robinson, B., Schmidt, A.M., Baumgartner, J. (2023), Identifying deprived “slum” neighbourhoods in the Greater Accra Metropolitan Area of Ghana using census and remote sensing data, World Development, Volume 167, July 2023, Article number 106253. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2023.106253
Melore, T.W. & Nel, V. (2020). Resilience of informal settlements to climate change in the mountainous areas of Konso, Ethiopia and QwaQwa, South Africa. Jàmbá: Journal of Disaster Risk Studies 12(1), a778. https://jamba.org.za/index.php/jamba/article/view/778/1648
Patricia, B, Meagan, E, (2020), examining responses to informality in the Global South: A framework for community land trusts and informal settlements, Habitat International, Volume 96, February 2020, 102108. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2019.102108
Taubenböck, H, Kraff, N. (2015) Das globale Gesicht urbaner Armut? Siedlungsstrukturen in Slums. In: Globale Urbanisierung – Perspektive aus dem All Springer Spektrum. pp. 107-120. doi: 10.1007/978-3-662-44841-0_12
United Nations New York (2019). World Urbanization Prospects The 2018 R Revision, https://population.un.org/wup/Publications/Files/ WUP2018-Report.pdf
Yadav, K., Agarwal, M., Shukla, M., Singh, J. V., & Singh, V. K. (2020). Unmet need for family planning services among young married women (15–24 years) living in urban slums of India. BMC women's health, 20(1), 1-17. https://doi.org/10.1186/s12905-020-01010-9
Zeilhofer, P, Topanotti. V.P, (2008), Gis and ordination techniques for evaluation for environmental impact in informal settlement: A case study from Cuiaba, central Brazil, Applied Geography, 28(1), 1-15. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2007.07.009
Zhang Yue. (2017). the credibility of slums: Informal housing and urban governance in India. Land Use Policy, 1-15. Song, Lijun. social capital and psychological distress, Journal of health and social behavior, December2011, Vol.52, N4.478-492. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2017.05.029