توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

جای‌نام‌شناسی سکونت‌گاه‌های روستایی و پیراشهری در شهرستان بیرجند با تأکید بر مؤلفه‌های جغرافیایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی‌ارشد زبان‌شناسی، گروه زبان انگلیسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
2 استادیار زبان‌شناسی، گروه زبان انگلیسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
3 دانشیار زبان‌شناسی، گروه زبان انگلیسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
چکیده
مقاله حاضر به بررسی کَده‌نام‌های روستایی مرتبط با پدیده‌های طبیعی در شهرستان بیرجند می‌پردازد و نقش عوامل جغرافیایی، زبانی و تاریخی را در شکل‌گیری و تحول این نام‌ها تحلیل می‌کند. کده‌نام‌ها به عنوان میراث زبانی و فرهنگی، حامل اطلاعات ارزشمندی درباره هویت، تاریخ و تعامل انسان با محیط طبیعی‌اند و در مناطق روستایی و پیراشهری، به دلیل قدمت و ثبات بیشتر اسامی، لایه‌های عمیق‌تری از فرهنگ، تاریخ و جغرافیا را منعکس می‌کنند. این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و میدانی، جای‌نام‌های روستایی را براساس عناصر تشکیل‌دهنده طبیعی آن‌ها به پنج گروه آب‌جای‌نام، شیب‌جای‌نام، گیاه‌جای‌نام، جانور‌جای‌نام و کیهان‌جای‌نام تقسیم‌بندی و تحلیل می‌کند. آب‌جای‌نام‌ها به وجود منابع آبی و اهمیت آب در منطقه اشاره دارند و سایر گروه‌ها نیز بازتاب‌دهنده ویژگی‌های توپوگرافی، پوشش گیاهی، حیات‌وحش و باورهای کیهانی ساکنان‌ هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نام‌گذاری روستاها، منابع طبیعی به‌ویژه آب، جایگاهی محوری دارند؛ چراکه آب اساسی‌ترین عامل شکل‌گیری سکونت‌گاه‌هاست. همچنین، بسامد بالای واژه‌های مرتبط با آب در نام روستاهای خراسان جنوبی، بیانگر اهمیت و تقدس آن در زندگانی و فرهنگ مردمان این دیار است. تحلیل ریشه‌شناختی و زبان‌شناختی نام‌ها، علاوه بر روشن‌سازی ارتباط انسان با طبیعت، می‌تواند در حفظ و احیای زبان‌های کهن، گویش‌های محلی و حفاظت از میراث فرهنگی منطقه مؤثر نیز باشد؛ چراکه بسیاری از نام‌های روستایی در این استان ریشه در زبان‌های فارسی باستان و میانه دارند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آخوندی، امید، و شاطری، مفید (۱۳۹۸). تاریخ و جغرافیای بلوک القور. بیرجند: نشر چهار درخت.
آرلاتو، آنتونی (١٣٨٤). درآمدی بر زبان‌شناسی تاریخی. ترجمه یحیى مدرسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
آریان‌پور کاشانی، منوچهر (۱۳۸۴). فرهنگ ریشه‌های هندواروپایی زبان فارسی. اصفهان: جهاد دانشگاهی.
آرین، ادیک (۱۳۶۳). فرهنگ واژه‌های همانند: ارمنی، اوستایی، پهلوی، فارسی (برپایه فرهنگ ریشه‌شناسی ارمنی هراچیا آجاریان). با نگرش فریدون جنیدی. تهران: انتشارات بنیاد نیشابور.
ابوالقاسمی، محسن (۱۳۷۴). ریشه‌شناسی (اتیمولوژی). تهران: ققنوس.
ابوالقاسمی، محسن (1383). دستور تاریخی زبان فارسی. تهران: سمت.
احدیان، محمدمهدی (۱۳۸۷). بررسی کلان جای‌نام‌های استان همدان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته فرهنگ و زبان‌های باستانی، همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
احدیان، محمدمهدی، و بختیاری، رحمان (۱۳۸۸). درآمدی بر جای‌نام‌شناسی ایران. مجله جستارهای نوین ادبی، ۴۲ (۱۶۵)، ۱۸۱-۱۹۹. https://doi.org/10.22067/jls.v42i2.4190
اسدی طوسی (۱۳۶۵). لغت فرس. به‌تصحیح فتح‌الله مجتبایی و علی‌اشرف صادقی. تهران: خوارزمی.
افشار سیستانی، ایرج (۱۳۷۸). شناخت استان خراسان؛ مجموعه‌ای از: تاریخ، جغرافیا، آثار باستانی، جاذبه‌های جهانگردی، شهرستان‌ها، آداب، رسوم و اقتصاد منطقه خراسان. تهران: هیرمند.
افشار سیستانی، ایرج (۱۳۸۲). پژوهش در نام شهرهای ایران. تهران: روزنه.
ایوانف، ولادیمیر الکسی‌ویچ (۱۳۹۱). فارسی در گویش بیرجند. ترجمه محمود رفیعی و محمد فرجامی. تهران: نشر هیرمند.
الیاده، میرچا (۱۳۷۲). رساله در تاریخ ادیان. ترجمه جلال ستاری. تهران: سروش.
آورزمانی، فریدون (۱۳۹۰). منظر آسمانی؛ نگاهی به رازهای ماه در ایران باستان. نشریه علمی منظر، ۳ (‍۱۴)، ۹-۶. https://www.manzar-sj.com/article_87.html
بیانی، ملک‌زاده (۱۳۶۳). تاریخ مهر در ایران، تهران: یزدان.
پورداوود، ابراهیم (۱۳۷۷). یشت‌ها. تهران: اساطیر.
ترقی اوغاز، حسنعلی (۱۳۸۱). نقد کتاب مبانی توپونیمی ‌و نگاهی به توپونیمی‌های ایران. مجله زبان‌شناسی، سال هفدهم، شماره دوم، ١٣٧-١٤٥. https://www.magiran.com/volume/3704
جوادی، شهره (۱۳۵۶). اماکن مقدس در ارتباط با طبیعت (آب، درخت و کوه)، مجله باغ نظر، ۶ (۱۱): ۳۸-۲۵. https://www.bagh-sj.com/article_62.html
حافظ ابرو، شهاب‌الدین عبدالله خوافی (۱۳۷۰). جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو. تصحیح و تعلیق غلام‌رضا ورهرام. تهران: اطلاعات.
حامی، احمد (۱۳۵۵). بغ مهر. تهران: داورپناه.
حسینی فسایی، میرزا حسن (۱۳۸۸). فارس‌نامه ناصری. به تصحیح منصور رستگار فسایی. تهران: امیرکبیر.
حیدری، احمد، و برآبادی، سیداحمد (۱۳۹۹). «جای‌نام‌شناسی آبادی‌های شهرستان بیرجند؛ نمونه موردی واژه‌های خان و ماه». زبان و زبان‌شناسی. ۱۶ (۳۱). ۲۰۱-۲۲۶. doi: 10.30465/lsi.2020.7583
خلف تبریزی، محمدحسین (۱۳۴۲). فرهنگ برهان قاطع (پنج جلد). تصحیح محمد معین. تهران: کتاب‌فروشی ابن­سینا.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
راشدمحصل، محمدتقی (۱۳۶۶). گزیده‌های زادسپرم. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
راشدمحصل، محمدتقی (۱۳۷۰). زند بهمن‌یسن. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
رجایی بخارایی، احمدعلی (۱۳۹۰). فرهنگ اشعار حافظ. تهران: انتشارات علمی.
رضایی، جمال (۱۳۷۲). بیرجندنامه: بیرجند در آغاز سده چهاردهم خورشیدی. به اهتمام محمود رفیعی. تهران: هیرمند.
رضایی، جمال (۱۳۷۳). واژه‌نامة گویش بیرجند. به اهتمام و هزینه محمود رفیعی. تهران: روزبهان.
رفاهی علمداری، فیروز (۱۳۹۳). مبانی توپونیمی‌و نگاهی به توپونیمی‌های ایران. تهران: فیروزان.
زمانی‌پور، اسدالله (۱۳۹۷). اسرار دره هریوند، جلد اول. بیرجند: رزقی.
ژینیو، فیلیپ (۱۳۹۰). ارداویرافنامه. ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار. تهران: معین: انجمن ایران‌شناسی فرانسه.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان خراسان جنوبی، معاونت هماهنگی برنامه‌وبودجه (۱۳۹۸). برنامه توسعه اقتصادی و اشتغال‌زایی روستاهای استان خراسان جنوبی. بیرجند: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان خراسان جنوبی.
سالنامه آماری استان خراسان جنوبی سال ۱۴۰۱ (۱۴۰۲). سازمان برنامه‌وبودجه کشور، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان خراسان جنوبی، معاونت آمار و اطلاعات، تهران.
شارق، سونیا (۱۳۸۵). بررسی تاریخی، زبان‌شناختی نام شهرها و مکان‌های کهن استان فارس. پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته فرهنگ و زبان‌های باستانی، همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
شمیسا، سیروس (۱۳۷۶). طرح اصلی داستان رستم و اسفندیار. تهران: نشر میترا.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۸۶). شاهنامه. پیرایش جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
فرنبغ دادگی (۱۳۸۰). بندهش. گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس.
فرهنگ جغرافیایی ایران (۱۳۲۹). فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‌ها). جلد ۹، تهران: سازمان جغرافیایی کشور.
کسروی، احمد (۱۳۰۹). نام شهرها و دیه‌های ایران (دفتر دوم). تهران: [بی نا].
معین، محمد (۱۳۸۶). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات امیر کبیر.
مومن‌زاده، مرتضی (۱۴۰۲). ریشه‌یابی ۱۵۰۰ جانام کهن. تهران: روزنه.
مهریار، محمد (۱۳۹۸). فرهنگ نام شهرها و برخی آبادی‌های کهن ایران. اصفهان: رنگینه.
نوبان، مهرالزمان (۱۳۶۵). وجه‌تسمیه شهرها و روستاهای ایران. تهران: سازمان چاپ خواجه.
یاحقی، محمدجعفر (۱۳۹۱). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران.