رشد شتابان سکونتگاه‌های پیراشهری در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت شهری تبدیل شده است. گسترش فیزیکی و افزایش جمعیت این مناطق، فشار قابل‌توجهی بر منابع، زیرساخت‌ها و ساختار فضایی شهرها وارد کرده است. در چنین شرایطی، کارآمدی برنامه‌ریزی شهری برای هدایت و کنترل این روندها نقش تعیین‌کننده‌ای در دستیابی به توسعه متوازن و پایدار دارد. پژوهش حاضر با هدف تأثیر شناسایی عوامل مؤثر بر کارآمدی برنامه‌ریزی شهری در کنترل رشد فیزیکی و جمعیتی مناطق پیراشهری زاهدان، انجام شده است. این پژوهش کاربردی با روش ترکیبی (کیفی-کمی) و ابزار مصاحبه و پرسشنامه انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با 30 نفر از اساتید و کارشناسان، به روش نمونه‌گیری هدفمند گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش گراندد تئوری و از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی و آزمون فریدمن انجام گرفت. نتایج نشان داد، مجموعه عوامل علی شامل: فشارهای جمعیتی، کمبود مسکن رسمی، ناکارآمدی نظام زمین و ضعف برنامه ریزی شهری است. همچنین ویژگی‌های محیطی زاهدان، وضعیت اقتصادی-اجتماعی منطقه، بستر کالبدی و جایگاه نهادهای محلی در گروه عوامل زمینه‌ای و مقولات کیفیت حکمرانی شهری، وضعیت قانونی و نظارتی، عوامل اقتصادی محرک و مداخلات دولتی در دسته عوامل مداخله‌گر شناسایی شدند. در نهایت، بر اساس نتایج آزمون فریدمن، عامل وضعیت اقتصادی–اجتماعی منطقه با رتبه متوسط 45/8 در جایگاه نخست قرار گرفته است که نشان می‌دهد مسائل اقتصادی، فقر، بیکاری و شرایط معیشتی ساکنان بیشترین تأثیر را بر روند گسترش سکونت در مناطق پیراشهری دارند. پس از آن ناکارآمدی نظام زمین با رتبه 42/8 و فشارهای جمعیتی با رتبه 34/8 در اولویت‌های بعدی قرار گرفته‌اند که بیانگر نقش مهم مدیریت زمین، نحوه توزیع و مالکیت اراضی و همچنین جمعیت و اثرات آن در هدایت یا تشدید توسعه‌های غیررسمی است.