توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

شناسایی عوامل مؤثر بر کارآمدی برنامه‌ریزی شهری در کنترل رشد فیزیکی و جمعیتی مناطق پیراشهری زاهدان

نوع مقاله : مقاله برگرفته از رساله دکتری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران.
2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران.
3 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران.
چکیده
رشد شتابان سکونتگاه‌های پیراشهری در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت شهری تبدیل‌شده است. گسترش فیزیکی و افزایش جمعیت این مناطق، فشار قابل‌توجهی بر منابع، زیرساخت‌ها و ساختار فضایی شهرها وارد کرده است. در چنین شرایطی، کارآمدی برنامه‌ریزی شهری برای هدایت و کنترل این روندها نقش تعیین‌کننده‌ای در دستیابی به توسعه متوازن و پایدار دارد. پژوهش حاضر باهدف تأثیر شناسایی عوامل مؤثر بر کارآمدی برنامه‌ریزی شهری در کنترل رشد فیزیکی و جمعیتی مناطق پیراشهری زاهدان، انجام‌شده است. این پژوهش کاربردی با روش ترکیبی (کیفی-کمی) و ابزار مصاحبه و پرسشنامه انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با 30 نفر از اساتید و کارشناسان، به روش نمونه‌گیری هدفمند گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش گراندد تئوری و از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی و آزمون فریدمن انجام گرفت. نتایج نشان داد، مجموعه عوامل علی شامل: فشارهای جمعیتی، کمبود مسکن رسمی، ناکارآمدی نظام زمین و ضعف برنامه­ریزی شهری است. همچنین ویژگی­های محیطی زاهدان، وضعیت اقتصادی-اجتماعی منطقه، بستر کالبدی و جایگاه نهادهای محلی در گروه عوامل زمینه­ای و مقولات کیفیت حکمرانی شهری، وضعیت قانونی و نظارتی، عوامل اقتصادی محرک و مداخلات دولتی در دسته عوامل مداخله­گر شناسایی شدند. درنهایت، براساس نتایج آزمون فریدمن، عامل وضعیت اقتصادی–اجتماعی منطقه با رتبه متوسط 45/8 در جایگاه نخست قرار­گرفته است که نشان می‌دهد مسائل اقتصادی، فقر، بیکاری و شرایط معیشتی ساکنان بیشترین تأثیر را بر روند گسترش سکونت در مناطق پیراشهری دارند. پس‌ازآن ناکارآمدی نظام زمین با رتبه 42/8 و فشارهای جمعیتی با رتبه 34/8 در اولویت­های بعدی قرارگرفته‌اند که بیانگر نقش مهم مدیریت زمین، نحوه توزیع و مالکیت اراضی و همچنین جمعیت و اثرات آن در هدایت یا تشدید توسعه‌های غیررسمی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احدنژاد روشتی، محسن، طهماسبی مقدم، حسین، شامی، فاطمه، محرمی، سعید. (1398). تبیین فضایی پدیدۀ پراکنده رویی شهری (مطالعۀ موردی: شهر قائم‌شهر). جغرافیای اجتماعی شهری، 6(1)، 1-13. doi: 10.22103/jusg.2019.1974
احمدزاده گودرزی، رقیه، محمدنصرتی، رضا، کوثری، محمد. (1404). برنامه‌ریزی کاربری اراضی شهرستان شاهرود جهت توسعه پایدار و عدالت اجتماعی، سیزدهمین همایش ملی تحقیقات میان‌رشته‌ای در مدیریت و علوم انسانی، تهران. https://civilica.com/doc/2326143
اصغری زمانی، اکبر، ملکی، سعید، موحد، علی. (1389). پیش‌بینی تغییرات کاربری اراضی شهر زنجان با استفاده از الگوی CLUE- S، مجلة جغرافیا و توسعة ناحیه‌ای، شمارة 15، 64-39.  10.22067/geography.v8i15.9508
امیری یشلی، معصومه، مجتبی زاده خانقاهی، حسین. (1401). نقش تصمیم‌گیری سیاست‌های حاکم بر توسعه زمین شهری در شهر ساری. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی (علوم جغرافیایی)، 22(66 )، 205-221. SID. https://sid.ir/paper/965997/fa
بابکان­پور، فرزاد، رضایی، محمدرضا، استقلال، احمد، سرایی، محمدحسین، الحسینی المدرسی، سیدعلی. (1400). مدیریت شهری و نقش آن در هدایت و کنترل توسعه فضایی- کالبدی مناطق پیراشهری یاسوج. توسعه فضاهای پیراشهری، 3(2)، 205-224. https://www.jpusd.ir/article_140225.html
پوراحمد، احمد، حاتمی، حسین. (1385). آسیب­شناسی طرح­های توسعه شهری در کشور، فصلنامه پژوهش­های جغرافیایی، شماره 56، 167-180. https://jrg.ut.ac.ir/article_18097.html?lang=fa
پوریوسفی، مرجان. (1398). نقش مدیریت شهری و شهرداری در توسعه کالبدی - فیزیکی شهرها با تأکید بر تغییر کاربری اراضی (مطالعه موردی: شهر چالوس)، نخستین کنفرانس ملی جغرافیا و برنامه­ریزی شهری و روستایی، تهران. civilica.com/doc/926381/
رجب­دوست، افسون. (1400). واکاوی نقش نیروها و عوامل مدیریتی- شهری بر روند گسترش کالبدی محدوده‌های شهری؛ نمونه موردپژوهش شهر فسا، جغرافیا و روابط انسانی، 3(4)، 374-407. doi: 10.22034/gahr.2021.267291.1494
رضایی، محمدرضا، رحیمی، اسمعیل. (1392). بررسی علل تغییر کاربری اراضی در طرح‌های تفصیلی شهری و تأثیر آن بر خدمات شهری مطالعه موردی شهر مرودشت. فصلنامه پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 4(13)، 77-96. https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_5_785c5c132dd0099ebb3a35190f86c093.pdf
رضویان، محمدتقی، بیرامزاده، حبیب. (1387). عملکرد مدیریت شهرهای کوچک در برنامه‌ریزی کاربری اراضی (مطالعه موردی: شهر بناب). پژوهش­های جغرافیای انسانی، 41(1)، 101-114.  https://jhgr.ut.ac.ir/article_19766.html
سپاه، زینب، خسروی­ پور، زهره. (1403). نقش مدیریت شهری در توسعه‌یافتگی شهرها در دستیابی به توسعه پایدار،  فصلنامه پژوهش‎های علوم جغرافیایی، معماری و شهرسازی، 5(50)، 1-12. https://civilica.com/doc/2200881
طهماسبی مقدم، حسین، بیگدلی، اعظم، جوادی، محمدامین. (1404). تحلیل اثرات دگردیسی مکانی-فضایی کاربری اراضی پیرامون کلانشهر اصفهان با تأکید بر پایداری اکولوژیکی. توسعه فضاهای پیراشهری، 7(2)، 79-104. doi: 10.22034/jpusd.2025.516306.1340
محمدپور، حسین. (1397). عوامل مؤثر در تغییر روند کاربری اراضی در مناطق شهری و حاشیه شهرها؛ اولین کنفرانس بین‌المللی زمین شهری، تهران، ایران. https://civilica.com/doc/2235411
ملاکرمی، وحیده، توحیدلو، شادعلی، شمس، علی، طهماسبی مقدم، حسین. (1403). سنجش تغییرات کاربری اراضی با تأکید بر باغ شهرهای پیراشهری زنجان. توسعه فضاهای پیراشهری، 6(4)، 127-140. doi: 10.22034/jpusd.2024.484340.1321
نصیری هنده خاله، اسماعیل؛ جوان؛ فرهاد و یونسی سندی، ریحانه. (1401). بررسی تاثیرات خزش شهری بندر انزلی در پایداری کالبدی –فضایی سکونتگاه های پیراشهری. روستا و توسعه پایدار فضا، 3(4)، 82-98. doi: 10.22077/vssd.2022.5475.1118
وثوقی امیری، علیرضا، مرزی، روژین، بشتام، مهسا، پور، هژیر، اردستانی، کیارش، قلمرو، سیده سپیده. (1401). بررسی تأثیر سازمان­ها به‌عنوان یک کنشگران شهری بر روند تغییر کاربری منطقه ۶ شهر تهران تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۲۲ (۶۵)، ۴۳۸-۴۲۳. https://jgs.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-4120-1&slc_lang=fa&sid=1
Aung, T. S., Fischer, T. B., & Buchanan, J. (2020). Land use and land cover changes along the China-Myanmar Oil and Gas pipelines-monitoring infrastructure development in remote conflict-prone regions. PloS One, 15(8), e0237806. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=3782019
Dempsey, Judith A., Andrew J. Plantinga, Jeffrey D. Kline, Joshua J. Lawler, Sebastian Martinuzzi, Volker C. Radeloff, and Daniel P. Bigelow. (2017), Effects of local land-use planning on development and disturbance in riparian areas, Land Use Policy. No 60. 16-25. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0264837716310948
Dill, J., Dagios, R.N., Barros, V.G. (2022). Public policies on water resource management and its impacts on the context of climatic changes and alterations in land use and land cover in small and protected rainforest river basins, Environmental Science and Policy, Volume 137, November 2022, 191-204. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901122002726
Jin, T., Liang, F., Dong, X., & Cao, X. (2023). Research on land resource management integrated with support vector machine based on the perspective of green innovation. Resources Policy, 86, 104180. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2023.104180
Qian, Z. (2007). Institutions and local growth coalitions in China’s urban land reform: The case of Hangzhou High‑Technology Zone. Asia Pacific Viewpoint, 48(2), 219–233. https://doi.org/10.1111/j.1467-8373.2007.00342.x
Ruben, G. B., Zhang, K., Dong, Z., & Xia, J. (2020). Analysis and projection of land-use/land-cover dynamics using CA‑Markov model: A case study in Guanting Reservoir Basin, China. Sustainability, 12(9), 3747. https://doi.org/10.3390/su12093747
Sahana, M., Hong, H., & Sajjad, H. (2018). Analyzing urban spatial patterns and trends of urban growth using an urban sprawl matrix: A study on Kolkata urban agglomeration, India. Science of the Total Environment, 628–629, 1557–1566. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.02.142
Schindler, M., & Dionisio, R. (2024). Planning for urban livability: Integrating socio‑spatial indicators in city‑making. Journal of Urban Technology, 31(3), 53–82. https://doi.org/10.1080/10630732.2023.2282794
Sheikh, W. T., & van Ameijde, J. (2022). Promoting livability through urban planning: A comprehensive framework based on the theory of human needs. Cities, 131, 103972. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.103972
Teck, V., Poortinga, A., Riano, C., Dahal, K., Legaspi, R. M. B., Ann, V., & Chea, R. (2023). Land use and land cover change implications on agriculture and natural resource management of Koah Nheaek, Mondulkiri Province, Cambodia. Remote Sensing Applications: Society and Environment, 29, 100895. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2022.100895
Warren, P. S., Ryan, R. L., Lerman, S. B., & Tooke, K. A. (2011). Social and institutional factors associated with land use and forest conservation along two urban gradients in Massachusetts. Landscape and Urban Planning, 102(2), 82–92. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2011.03.005.