توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

دگردیسی سکونتگاه‌های روستایی در مجاور کلان‌شهرها: یک پژوهش فراتحلیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
3 دانشیار گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
چکیده
اگر فضاهای جغرافیایی را پدیده‌ای در حال تغییر و تحول بدانیم؛ فضای روستاهای مجاور کلان‌شهری نیز از این قاعده مستثنی نیست. شناخت چیستی و چرایی این دگردیسی‌ها و برنامه‌ریزی برای مواجهه با آن‌ها (چگونه) موضوعی است که هدف این پژوهش قرارگرفته است. برای گردآوری تحقیقات و مطالعات انجام‌شده 40 نمونه پژوهش بدون اعمال محدودیت زمانی انتخاب شدند. برای تحلیل مطالعات با روش فراتحلیل از شاخص سه‌گانه بلیکی استفاده شد. لذا روند ارائه مطالب نیز بیشتر به صورت اسنادی و یافته‌های حاصل از نتایج مطالعات مختلف مرتبط با موضوع است. طبق یافته‌ها، مطالعات این حوزه با نوعی روند کاهشی همراه است. به لحاظ بعد روش‌شناسی، عمده پژوهش‌های این حوزه با استفاده از داده‌های ثانویه (اسنادی-کتابخانه‌ای) به‌دست‌آمده است و عمدتاً هم با روش‌های مختلف کمی مورد تجزیه‌وتحلیل قرارگرفته و روش‌های کیفی و ترکیبی کمتر در جریان مطالعات لحاظ گردیده است. بررسی بعد محتوایی مطالعات نشان می‌دهد چرایی‌ها، اغلب به‌صورت سطحی بررسی‌شده و نکته قابل‌توجه آنکه در بررسی چگونه بودن پدیده صرفاً به ارائه راهکارهایی در چکیده و پایان مقالات فارسی محدودشده است. وجود تکرار در روش‌ها و نتایج حاصل از چیستی و چرایی پدیده، سبب شباهت راهکارها شده است. در پایان نوشتار، متناسب با یافته‌های تحقیق، الگوی نهایی پژوهش در سه محور ارائه گردیده است. نتایج این پژوهش می‌تواند با ترکیب مطالعات پیشین و دستیابی به نگرشی جدید در خصوص مطالعه تحولات سکونتگاه‌های روستایی مجاور کلان‌شهرها، ایده‌ها و راهکارهای نوینی را به مدیران و سیاست‌گذاران حوزه علم عرضه کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی دهرشید، عاطفه. 1396. تبیین تحولات اقتصاد فضای ناحیه پیراشهری سنندج. رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، اساتید راهنما دکتر محمدتقی رهنمایی و دکتر حسن افراخته، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی.
احمدی، سودابه. صادقلو، طاهره و شایان، حمید. 1398. تحلیل عوامل مؤثر بر تغییر منظر کالبدی روستاهای حاشیه کلان‌شهرها (موردمطالعه: روستاهای حاشیه شمالی کلان‌شهر مشهد). فصلنامه پژوهش‌‌های روستایی، (4)10،صص 697-684. doi: 10.22059/jrur.2019.275886.1330.697
افراخته، حسن. 1389. روستانشینی شهری و بحران محیطی (مورد: رباط‌کریم). فصلنامه مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، (4)1،صص 58-37.
افراخته، حسن. 1399. بایسته‌های ساختاری توسعه در نواحی روستایی ایران. چاپ اول، تهران: انتشارات قومس.
افراخته، حسن و عزیزپور، فرهاد. 1393. تبیین تحولات مکانی- فضایی روستاهای پیرامون شهرها. مجموعه مقالات همایش توسعه پایدار کالبدی-فضایی روستایی: مسکن و بهسازی روستایی، اردبیل: انتشارات معاونت عمران روستایی،صص 134-113.
افراخته، حسن. عزیزپور، فرهاد و زمانی، محدثه. 1394. پیوندهای کلان‌شهری و تحولات کالبدی-فضایی روستاهای پیرامون (مطالعه موردی: دهستان محمدآباد کرج). فصلنامه مسکن و محیط روستا، (150)34،صص 120-101.
افراخته، حسن. عزیزپور، فرهاد. شیرخانی آزاد، حمید و مؤمنی، حسن. 1401. چشم‌انداز تحولات کالبدی-فضایی روستاهای پیرامون شهر ابهر. فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، (8)3،صص 54-37.
پوریان، افسانه. صفرزائی، عبدالواحد و براهوئی اول، مهدی. 1399. بررسی نقش شهر زاهدان در تحولات کالبدی-فضایی روستاهای پیرامون (موردمطالعه: روستاهای بخش مرکزی شهرستان زاهدان). فصلنامه پژوهش‌های نوین علوم جغرافیایی معماری و شهرسازی، (25) 3،صص 140-113.
جلالیان، حمید. شوقی، مرضیه و عزیزپور، فرهاد. 1399. تزاحم فضایی در نواحی روستایی پیرامون کلان‌شهر تهران (نمونه پژوهش: بخش رودبار قصران). فصلنامه برنامه‌ریزی فضایی، (4)10،صص 112-86.  doi:20.1001.1.22287485.1399.10.4.5.  
دارویی، پرستو و کشانی همدانی، مینا. 1401. واکاوی دگردیسی نقش غالب اقتصادی در روستاهای پیرامون کلان‌شهر اصفهان. فصلنامه توسعه فضاهای پیراشهری، (1) 4،صص 166-145.  doi:20.1001.1.26764164.1401.4.1.8.9
رفیعیان، مجتبی. شاه‌حسینی، گلاره و داداش پور، هاشم. 1401. فراتحلیل مطالعات حوزه مناطق کلان‌شهری در ایران. فصلنامه معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 38،صص 270-247. doi:10.22034/aaud.2022.264906.2392
رهنمایی، محمدتقی. 1369. توسعه تهران و دگرگونی در ساختارهای نواحی روستایی اطراف. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 16،صص 53-24.
سعیدی، عباس و احمدی، منیژه. 1390. شهرگی و دگردیسی ساختاری-کارکردی خانه‌های روستایی (مورد: روستاهای پیرامون شهر زنجان). فصلنامه جغرافیا، (31) 9،صص 32-7.
سعیدی، عباس و ایمانی، بهرام. 1393. نقش عوامل و نیروهای درونی و بیرونی در روند دگردیسی کالبدی-فضایی سکونتگاه‌های روستایی پیرامون شهر اردبیل. فصلنامه جغرافیا (انجمن جغرافیای ایران)، (40) 12،صص 28-7.
سعیدی، عباس و حسینی حاصل، صدیقه. 1386. ادغام کلان‌شهری سکونتگاه‌های روستایی با نگاهی به کلان‌شهر تهران و پیرامون. فصلنامه جغرافیا. (5) 12 و 13،صص 18-7.
شادی طلب، ژاله و بیات، مجتبی.1390. نوسازی فرهنگی در روستاهای در حال گذار. فصلنامه رفاه اجتماعی، (43)11،صص 179-157.
شادی طلب، ژاله. ایمانی جاجرمی، حسین و بیات، مجتبی.1390. تحلیل جامعه‌شناختی از ویژگی‌های روستاهای در حال گذار در منطقه کلان‌شهری تهران. فصلنامه بررسی مسائل اجتماعی ایران، (6 و 5) 2،صص 39-23.
شکوئی، حسین. 1399. دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری. جلد اول، چاپ بیستم، تهران: انتشارات سمت.
شیخی، محمد. 1380. تبیین فرایند شکل‌گیری و دگرگونی سکونتگاه‌های خودروی پیرامون کلان‌شهر تهران-مطالعه موردی اسلامشهر، نسیم شهر و گلستان. رساله دکتری رشته شهرسازی، استاد راهنما دکتر اسفندیار خراط زبردست، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
کاظمی چمسورک، زینب. 1398. تبیین تحولات ساختاری-کارکردی سکونتگاه‌های روستایی در حال گذار شهرستان ایوان طی دوره زمانی 1390-1365. رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، اساتید راهنما دکتر حمید جلالیان و دکتر فرهاد عزیزپور، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی.
گلی، علی. 1383. تحلیل فرایند گذار از روستا به شهر و طراحی مدلی برای شناسایی روستاهای در حال گذار در ایران. رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، استاد راهنما دکتر علی عسگری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
مهندسین مشاور آمایش و توسعه البرز. 1400. طرح تهیه و تدوین برنامه آمایش استان تهران (بخش تحلیل نظام شهری استان). تهران: انتشارات معاونت برنامه‌ریزی استانداری تهران.
میکانیکی، جواد. کیمیایی، رضا و اشرفی، علی. 1401. تحلیل فضایی تغییرات کاربری اراضی سکونتگاه‌های روستایی پیراشهری بیرجند. فصلنامه روستا و توسعه پایدار فضا، (2) 3،صص 139-121. doi:10.22077/vssd.2022.5212.1099
Batisani, N & Yarnal, B. 2009. Urban expansion in Centre County, Pennsylvania: Spatial dynamics and landscape transformations. Applied Geography, 29(2): 235-249, https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2008.08.007.
Bench, S & Day, T. 2010. The user experience of critical care discharges: a meta-synthesis of qualitative research. International journal of nursing studies, 47(4), 487-499. doi: 10.1016/j.ijnurstu.2009.11.013.
Briassoulis, H. 2000. Analysis of land use change in villages around megacities: Theoretical and Modeling approaches. West Virginia university. www.rri.wvu.edu/web book/Briassoulis/chpter4.
Chapin, F. S. 1995. Rural-Urban Land Use Chang. Urbana university of Illinois: Champing Publications. Doctor of Philosophy. The University of Guelph.
Cohen, A. 2006. Urbanization in China and the Case of Fujian Province. Modern China, 32 (1), 99-130. doi:10.1177/0097700405283503.
Douglass, M. 2018. A regional network strategy for reciprocal rural-urban linkages: an agenda for policy research with reference to Indonesia. In The Earthscan reader in rural–urban linkages, Routledge, 124-154. doi:10.3828/twpr.20.1.f2827602h503k5j6
Doygun, H. 2005. Urban development in Adana, Turkey, and its environmental consequences. International Journal of Environmental Studies, 62(4): 391-401. https://doi.org/10.1080/00207230500196153.
Eppler, U., Fritsche, R., & Laaks, S. 2015. Urban-Rural Linkages and Global Sustainable Land Use. Berlin, Globalands.
Fang, C., & Yu, D. 2017. Urban agglomeration: An evolving concept of an emerging phenomenon. Landscape and Urban Planning, 162, 126–136. doi:10.1016/j.landurbplan.2017.02.014.
Hettne, B. 1999. Globalization and the New Regionalism: The Second Great Transformation. London: Macmillan Press Ltd.
Hlaváček, P., Kopáček, M., & Horáčková, L. 2019. Impact of Suburbanisation on Sustainable Development of Settlements in Suburban Spaces: Smart and New Solutions. journal Sustainability, 11(24): 2-18, 7182. doi:10.3390/su11247182.
Iaquinta, D. L., & Drescher, A. W. 2000. Defining the Peri-Urban: Rural-Urban Linkages and -Institutional Connections. Land Reform, Land Settlement and Cooperatives, 2: 3-26.
jokish, B. 2002. Migration and agricultural change in urban villages: the case of smallholder agricultural in highland Ecuador. Human Ecology, 30:523-550. doi:10.1023/A:1021198023769.
Karl, T. L. 2007. Oil-led development: social, political, and economic consequences. Encyclopedia of energy, 4(8), 661-672. doi:10.1016/B0-12-176480-X/00550-7
Khorasani, M., & Zarghamfard, M. 2018. Analyzing the Impacts of Spatial Factors on Livability of Peri-Urban Villages. Soc Indic Res 136: 693–717. https://doi.org/10.1007/s11205-016-1546-4.
Liu, Y., He, S., Wu, F., & Webster, C. 2010. Urban villages under China’s rapid urbanization: Unregulated assets and transitional neighbourhoods. Habitat International, 34(2): 135–144. doi:10.1016/j.habitatint.2009.08.003.
Lopez, E., Bocco, G., Menduza, M., Valzquez, A., & Aguirre Rivera, J. R. 2006. Peasant emigration and land ـ use change at the watershed level: A GIS- based in Central Mexico. Agricultural Systems 90:62 -78.
Losch, B., Fréguin‐Gresh, S., White, É. T., Bélières, J. F., & Giordano, T. 2011. Rural Transformation and Late Developing Countries in a Globalizing World. A Comparative Analysis of Rural Change. Final Report of the RuralStruc Program, Revised Version. Washington, DC: World Bank.
Malaque, I. R., & Yokohari, M. 2007. Urbanization process and the changing agricultural landscape pattern in the urban fringe of Metro Manila, Philippines. Environment and Urbanization, 19(1), 191-206. doi:10.1177/0956247807076782.
Marsden, T. K., & Arce, A. 1995. Constructing Quality: Emerging Food Networks in the Rural Transition. Environment and Planning A, 27(8), 1261-1279. https://doi.org/10.1068/a271261.
Maxwell, J. A. 2012. Qualitative Research Design: An Interactive Approach. Second Edition. London: Sage Publications.
Oostrum, M. 2021. Access, density and mix of informal settlement: Comparing urban villages in China and India. Journal of Cities, 117, 103334. doi:10.1016/j.cities.2021.103334.
Rahnama, M. R. 2021. Forecasting land-use changes in the villages around Mashhad Metropolitan area using Cellular Automata and Markov chain model for 2016-2030. Journal Pre-proof, Sustainable Cities and Society, 64, 102548. doi:10.1016/j.scs.2020.102548.
Ramsey, R. D. 1997. Changes in Rural Community Well-Being: A Case of the Tobacco-Belt. Southern Ontario. PhD diss., University of Guelph.
Simon, D., McGregor, D., & Nsiah-Gyabaah, K. 2004. The changing urban-rural interface of African cities: definitional issues and an application to Kumasi, Ghana. Environment and urbanization, 16(2), 235-248. https://doi.org/10.1177/095624780401600214.
Tacoli, C. 2003. The link a between urban and rural development. Journal of Environment and Urbanization, 15(1): 3-12, doi:10.1177/095624780301500111.
Tan, M., & Li, X. 2013. The changing settlements in rural areas under urban pressure in China: Patterns, driving forces and policy implications. journal of Landscape and Urban Planning, 120: 170–177. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2013.08.016.
Tang, W. S., & Chung, H. 2002. Rural–urban transition in China: illegal land use and construction. Asia Pacific Viewpoint, 43(1): 43-62. doi:10.1111/1467-8373.00157
United Nations. 2018. Department of Economic and Social Affairs, Population Division. journal of World Urbanization Prospects: The 2018 Revision, CD-ROM Edition, available through the website: https://population.un.org/wup/Publications/Files/ WUP 2018-Report.pdf
Wang, Y., Liu, Y., Li, Y., & Li, T. 2016. The spatio-temporal patterns of urban–rural development transformation in China since 1990. Habitat International, 53, 178–187. doi:10.1016/j.habitatint.2015.11.011.
Xiao, H., Liu, Y., Li, L., Yu, Zh., & Zhang, X. 2018. Spatial Variability of Local Rural Landscape Change under Rapid Urbanization in Eastern China. International Journal of Geo-Information, 7(231): 2-16. Doi: 10.3390/ijgi7060231.
Xu, J., & Takahashi, M. 2020. Progressing vulnerability of the immigrants in an urbanizing village in China. Environment, Development and Sustainability. doi:10.1007/s10668-020-00914-8.
Zhou, G., He, Y., Tang, C., Yu, T., Xiao, G., & Zhong, T. 2013. Dynamic mechanism and present situation of rural settlement evolution in China. Journal of Geographical Sciences, 23(3): 513–524. https://doi.org/10.1007/s11442-013-1025-7.
Zhou, J., Hou, Q., & Dong, W. 2019. Spatial Characteristics of Population Activities in Suburban Villages Based on Cellphone Signaling Analysis. journal Sustainability, 11(7): 2-19, 2159. doi:10.3390/su11072159.