توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

واکاوی روند شکل‌گیری و تغییرات سکونتگاه‌های غیررسمی در محدوده‌های روستایی کلانشهر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
2 دانشیار، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
3 استادیار، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
چکیده
محدوده‌های روستایی واقع در فضای پیراشهری تهران از نیم‌قرن اخیر همواره مهاجرپذیر بوده و این امر منجر به شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی در روستاها شده است. هدف پژوهش در ابتدا بررسی و تحلیل روند و کلان عوامل مؤثر بر شکل‌گیری و گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در این روستاها در نیم‌قرن اخیر است و در ادامه با تمرکز بر تغییرات و تحولات جمعیتی رخ‌داده در 283 روستای دارای سکنه حریم تهران طی سه دهه اخیر، به چهره نمایی از وضع موجود، ارائه الگوهای فضایی سکونتگاه‌های روستایی و پیش‌بینی کانون‌های جوشان شکل‌گیری اسکان‌ غیررسمی در این فضاها پرداخته است. پژوهش به لحاظ هدف کاربردی، به لحاظ محتوا توصیفی - تحلیلی و ازنظر روش کیفی-کمی است. داده‌های موردنیاز از طریق بررسی‌های اسنادی و اطلاعات و آمارهای رسمی گردآوری‌شده است. برای تجزیه‌وتحلیل‌ داده‌های جمعیتی از نرم‌افزار SPSS و برای شناسایی الگوهای فضایی نقاط سکونتگاه‌های روستایی از روش‌های درون‌یابی و تخمین تراکم کرنل در محیط GIS استفاده شد. نتایج نشان می‌دهد سرآغاز مهاجرپذیری و شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی در محدوده روستاهای پیرا‌شهری تهران عمدتاً پس از تصویب و اجرای قانون اصلاحات ارضی رخ‌داده است. آرایش و الگوی فضایی و تراکم مکانی جمعیت در محدوده‌های روستایی تهران با شدت بسیار زیادتری گرایش به‌سوی روستاهای بزرگ‌تر در بخش‌های جنوب غرب و جنوب شرق تهران دارند و تراکم جمعیت در پرتراکم‌ترین نقاط روستایی این مناطق در طی سال‌های 95-1375 از حدود 40 نفر، به 85 نفر در هکتار رسیده و پیش‌بینی می‌گردد تراکم جمعیت تا سال 1405، به بیش از 168 نفر در هکتار برسد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آخوندی، عباس و برک‌پور، ناصر. 1389. راهبردهای استقرار نظام حکمروایی در منطقه کلانشهری تهران. فصلنامه راهبرد. سال نوزدهم. شماره 57. زمستان 1389. صص 324-29.
اسکانی، غلامحسین و حسینی امینی، حسن. 1388. کلانشهر تهران و سکونتگاه‌های غیررسمی. همایش ملی سکونتگاه‌های غیررسمی: چالش‌ها – راهبردها.
اطهاری، کمال و خالقیان، بهزاد.1374. حاشیه‌نشینی در شهرها و آثار و پیامدهای آن. طرح پژوهشی وزارت مسکن و شهرسازی. معاونت شهرسازی و معماری.
افراخته، حسن و حجی‌پور، محمد.1392. خزش شهری و پیامدهای آن در توسعه پایدار روستایی (مورد: روستاهای پیرامونی شهر بیرجند). فصلنامه جغرافیا (فصلنامه بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران). سال یازدهم. شماره 39. 185 -158.
افراخته، حسن و عزیزپور، فرهاد و جورنبیان، محمدرضا.1392. نقش جریانات فضایی در فرایند خزش روستایی (مطالعه موردی: ناحیه سلیمانآباد. فصلنامه برنامه‌ریزی کالبدی - فضایی. سال اول، شماره دوم، 24 ـ 9.
افراخته، حسن.1389. روستانشینی شهری و بحران محیطی (مورد: رباط‌کریم). فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای. دوره 1. شماره 4.
امینی، عباس و جمینی، داود.1393. تحلیلی بر ارزیابی جامعه روستایی از عملکرد نهاد دهیاری با استفاده از رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری. تحقیقات جغرافیایی. 29 (113). ص 177-164.
بروکی میلان، عادل و عینالی، جمشید.1395. تحلیل عوامل مؤثر بر مهاجرت روستاهای مرزی، مطالعه موردی: روستاهای مرزی دهستان چالدران جنوبی. فصلنامه علوم و فنون مرزی. سال هفتم. شماره 4.
جان‌ای. اک، اسپنسر چینی، جمزجی. کامرون، میشل لیتنر، رونالدای. ویلسون.1390. تهیه نقشه برای تحلیل بزهکاری: شناسایی کانون‌های جرم خیز. ترجمه محسن کلانتری و مریم شکوهی. چاپ اول. نشر آذرکلک و دفتر تحقیقات کاربردی فرماندهی انتظامی استان زنجان.
جمینی، داود و دهقانی، امین.1402. شناسایی مهم‌ترین عوامل مؤثر بر جمعیت‌پذیری فضاهای پیراشهری سنندج (مطالعه موردی: نایسر). مجله توسعه فضاهای پیراشهری.، 2 (10). 160-143.
جمینی، داود و جمشیدی، علیرضا و عبدالملکی، مهدی.1400. شناسایی چالش‌های اسکان غیررسمی و ارائه راهکارهای عملیاتی ـ اجرایی برای بهبود آن در استان کردستان (مطالعه موردی: ناحیه منفصل شهری نایسر). فصلنامه علمی - پژوهشی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری. 12 (47). ص 130-111.
جوانشیری، مهدی و عنابستانی، علی اکبر و سجاسی قیداری، حمدالله. 1398. بررسی عوامل مؤثر بر تحولات کالبدی- فضایی سکونتگاه‌های روستایی مجموعه شهری مشهد. مجلّة جغرافیا و توسعة فضای شهری، سال ششم، شمارۀ  ،2پاییز و زمستان  ،8931شمارۀ پیاپی 8.
حاجی پور، خلیل.1387. تبیین فرآیند شکل‌گیری و دگرگونی فضایی منطقه کلانشهری تهران. رساله دکتری. به راهنمایی دکتر اسفندیار زبردست. دانشگاه تهران. دانشکده شهرسازی.
خراسانی، محمدامین.1396. مدیریت روستاهای حریم مناطق کلانشهری ایران چالش‌ها و پیشنهادهای سیاستی. اولین کنفرانس حکمرانی و سیاستگذاری عمومی. تهران.
دانشپور، سید عبدالهادی و صرافی، مظفر و آشنایی، تکتم.1395. تحولات پیرا شهرنشینی در هاله کلانشهری تهران در دروه  1375-1385 خورشیدی به‌سوی توسعه‌ای سازنده یا گسترشی پراکنده؟. نامه معماری و شهرسازی. 8 (16). ص 5-34.
داودپور، زهره.1384. کلانشهر تهران و سکونتگاه‌های خودرو. مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری. تهران.
رضوانی، محمدرضا و هرائینی، مصطفی و قربانی سپهر، آرش و امرایی، مهتاب.1399. تحلیل شبکه‌های اجتماعی در سکونتگاه‌های پیراشهری (مورد: روستای مرتضی‌گرد در شهرستان تهران). مجله توسعه فضاهای پیراشهری. 2 (4). ص 16-1.
رفیعی، مهران و خطیبی، سید محمدرضا و داودپور، زهره.1399. تبیین مفهوم پیراشهری و عوامل مؤثر در ایجاد و توسعه آن. نشریه علمی باغ نظر. 17 (92). ص 50-29.
ریاحی، وحید و کاویانی راد، مراد و عمیدی، شیما و صالحی، سجاد.1395. بررسی اسکان غیررسمی در حوزه‌های روستایی پیرامون کلانشهرها (نمونه موردی: کرج). فصلنامه هفت شهر. دوره 4. شماره 53 و 54. ص 36-53.
ریاحی، وحید و عزیزی، سعید. 1388. بررسی اسکان غیررسمی در روستاهای پیرامون کلانشهر کرج (مورد: روستای محمودآباد). دو فصلنامه اندیشه جغرافیایی دانشگاه زنجان. دوره 3. شماره 6 - شماره پیاپی 6. ص 10-27.
سرور، رحیم. 1388. مقدمه‌ای بر آینده‌نگری گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در منطقه شهری تهران، فصلنامه هفت شهر. شماره 30-29. پاییز و زمستان 88.
شفیعی ثابت، ناصر و ایوبی، ملیحه و فدایی‌باشی، ابوالفضل.1398. واکاوی پیامدهای خزش شهری در سکونتگاه‌های روستایی پیرامونی (مورد مطالعه: روستاهای جنوب کلانشهر تهران). فصلنامه سنجش از دور و GISایران. سال یازدهم. شماره دوم. 21ـ1.
سرور، رحیم.1392. آینده‌نگری روند تحولات و راهبردهای مدیریت رشد سکونتگاه‌های غیررسمی در حریم پایتخت. پژوهشنامه جغرافیای انتظامی. شماره سوم.
صرافی، مظفر و نوذری، کمال و میرزایی، نواب.1393. واکاوی معیارهای پهنه‌بندی فقر شهری در شهر قدس: به سوی مفهوم مشترک محدوده‌های فرودست شهری. نشریه هفت شهر. شماره 48-47.
طرح جامع تهران. مصوب سال 1386.
قادرمرزی، حامد و جمشیدی، علیرضا و جمینی، داود و نظری سرمازه، حمید.1394. شناسایی موانع توسعه کارآفرینی زنان روستایی (مطالعه موردی: دهستان شلیل- شهرستان اردل). برنامه‌ریزی منطقه‌ای. 5 (17) ص 118-103.
قاسمی، مریم و امیدوار، نشاط و عاشوری، الهام و نسیمی، زهرا.1396. بررسی تطبیقی کیفیت زندگی روستائیان مهاجر به روستاهای پیراشهری (مطالعه موردی: دهستان تبادکان شهرستان مشهد). مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای. 15 (28)، ص 149-123.
کمانرودی، موسی و کرمی، تاج الدین و زنگانه، احمد و حسین نژاد، محمدرضا.1399. پیامدهای فضایی توسعه سکونتگاه‌های غیررسمی در حریم کلانشهر مشهد. مجله پژوهش‌های جغرافیای سیاسی. سال پنجم. شماره 4. 1339.
لیو، یان.1391. مدل‌سازی توسعه شهری با استفاده از سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) و سلولهای خودکار(جلد اول). ترجمه محمدکاظم جباری و سیمین احمدی. چاپ اول. نشر آذرکلک.
مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.1379. طرح مجموعه شهری تهران، وزارت مسکن و شهرسازی.
مرکز آمار ایران، سرشماری نفوس و مسکن سال‌های 95-1375.
مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.1395. طرح مطالعات راهبردی مدیریت و برنامه‌ریزی حریم پایتخت.
مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران. 1388. طرح جامع حریم پایتخت.
مهندسان مشاور آمایش و توسعه البرز. 1388. طرح تهیه و تدوین برنامه آمایش استان تهران؛ تحلیل نظام روستانشینی و عشایری در استان تهران (مجلد تحلیل اجتماعی و فرهنگی). کارفرما معاونت برنامه‌ریزی استانداری تهران.
مهندسان مشاور عرصه. 1395. مطالعات ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی شهر تهران، کارفرما شرکت بازآفرینی شهری ایران. وزارت راه و شهرسازی.
مؤمنی، احمد و جهانشیری، ماندانا و ترکاشوند، زهرا.1400. عوامل مؤثر بر رشد مهاجرت معکوس در سکونتگاه‌های پیراشهری نجف‌آباد. مجله توسعه فضاهای پیراشهری. 1 (5). ص 198-183.
هادی‌زاده بزاز، مریم.1392. مدیریت اراضی حریم شهرها؛ راهکاری اصولی در کاهش مشکلات شهری؛ نمونه: کلان‌شهر مشهد. فصلنامه هفت شهر. شماره 43-44.
Akbarpour Saraskanrood, M., Najafi, I. 2010. The Concept of Sustainable Development in Rural Environments in the Met ropolitan Area (Case Study: Tehran Metropolis), Housing and Rural Environment, 29(130), 64-79
Dembski, S., Bäing, A.S and Sykes, O. 2017. What about the Urban Periphery? The Effects of the Urban Renaissance in the Mersey Belt, Comparative Population Studies, Vol. 42: 219-244.
Eckstein, S. 1990. Urbanization Revisited: inner-city slum of hope and squatter settlement of despair, World development, Vol.18, No. 2.
EL-Shahat M, El Khateeb S. 2012. Empowering people in Egyptian informal areas by planning: towards an intelligent model of participatory planning. Planum Th J Urban 2012; one (26):1–19.
Fadare, W, Mills-Tettey, R. 1992. Squatter settlements in Port Harcourt. HABITATINTL Vol. 16, No.1, pp. 71-81.
Fazli, Mirwais .2016. Factors behind the Growth of Informal Settlements in Kabul, 6th Annual. Conference on Architecture and Urbanism [online].
Jamini, D. & Dehghani, A. 2022. Evaluation and analysis of resilience of rural tourism and identification of key drivers affecting it in the face of the Covid-19 pandemic in Iran. Journal of Research & Rural Planning, 11(4), 99-116.
Lawrence, A., Brown, A., Lowson, A. 1985. Migration in third world settings, uneven development, and 44 - 43 conventional modeling: a case study of Costa Rica. Annals of Association of American Geographers, Vol. 75, No.1, pp. 29-47.
Mobarak, F. A. (2004), Urban growth boundary policy and residentialsuburbanization: Riyadh, Saudi Arabia, Habitat International, Vol. 28, pp. 567-569.
Murakami, A. Zain, A. Takeuchi, K. Tsunekawa, A. Yokota, S. 2005. Trends in urbanization and patterns of land use in the Asian mega cities Jakarta, Bangkok, and Metro Manila, Landscape and urban planning, No. 70, pp. 251-259.
Muriuki, G., Seabrook, L., McAlpine, C., Jacobson, C. 2011. Land cover change under unplanned human settlements: A study of the Chyulu Hills squatters, Kenya. Kenya, Landscape and Urban Planning 99, PP. 154-165.
Nagesh, P., Bailey, A., George, S., Hyde, M and Subaiya, L. 2023. (Im) mobile ageing: risks of exclusion in later life in liminal urban peripheries, Ageing & Society (2023), 1-24, doi: 10.1017/S0144686X22001398.
Pablo A, Diego, G. 2020. The function and credibility of urban slums: Evidence on informal settlements and affordable housing in Chile, Cities. Volume 99.
Riahi, V. & Jamini, D. 2018. A study on the villagers’ semantic understanding of functional challenges in rural settlements (Case study: Centeral District of Ravansar County). Journal of Research & Rural Planning, 7(2), 1-23.
Shabane, I., Nkambwe, M., Chanada, R. 2010. Landuse, Policy, and squattersettlements: the case of periurban areas in Botswana. Applied Geography 31, PP. 677-686.
Sheridan, molly.2023. Research in action: planning with, not for, informal settlement communities, April 19.
Tipple, A. G. 1977. Mufuchani-A Squatter Settlement in Zambia. Habitat INTL (2)5/6, PP. 543-546.
Ward, P. 1976. intra-city Migration to squatter settlements in Mexico City, Geoforum, 7, 369-382.
Wesnawa, I.G.A., Sarmita, I.M and Christiawan, P.I. 2022. Migrant Livelihood Challenges in PeriUrban Area, Proceedings of the 4th International Conference on Law, Social Sciences, and Education, ICLSSE 2022, 28 October 2022, Singaraja, Bali, Indonesia.