توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

تبیین تحولات کالبدی- فضایی روستاهای ناحیه پیراشهری اردبیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 استاد گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 دانشیار گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
ناحیه ‌پیراشهری اردبیل به‌دنبال پذیرش نقش مرکزیت استانی شهر اردبیل و متأثر از جریانات بیرونی اثرگذار این‌شهر، با پدیده خزش شهری شتابان، گسترده، ناموزون و کنترل نشده‌ای مواجه شده است. شهراردبیل با دستیازی به عرصه‌های پیرامون، روستاهای پیراشهری خود را در ابعاد مختلف با تحولات و چالش‌های عدیده‌ای روبرو نموده‌است. پارادایم شناخت علمی حاکم بر پژوهش باهدف تبیین تحولات کالبدی- فضایی رُخ‌داده در ناحیه پیراشهری‌اردبیل، از نوع «تفسیری» و روش‌شناسی به‌صورت «کیفی» بوده و از جنبه زمانی، تحقیقی از نوع مقطعی (پس از شکل‌گیری استان در سال1372) است. تحقیق به‌شیوه «مصاحبه نیمه‌ساختارمند» صورت گرفته و مشارکت‌کنندگان تحقیق شامل 28 نفر از مدیران محلی روستاها، کارشناسان و مدیران برنامه‌ریزی توسعه روستاهای ناحیه پیراشهری در 20 روستای واقع در حریم شهراردبیل (قلمرو مکانی ‌پژوهش) بودند.یافته­های‌پژوهش، بر تحولات گسترده و گوناگون روستاهای پیراشهری در ابعاد مختلف محیطی- اکولوژیک، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، کالبدی و چالش‌های مدیریتی دلالت دارد که در این میان به‌ترتیب «محدودیت منابع‌آب، واگرایی‌فرهنگی و عدم‌امنیت، تضعیف منابع‌تولید، ساخت و سازهای‌غیرمجاز و تغییر کاربری‌اراضی، عدم مدیریت یکپارچه شهر و روستا و ضعف مدیریت شهری در گستره حریم»، به عنوان اهمّ این چالش‌ها قابل‌ذکر است. ازآنجاکه چالش‌های یادشده متأثر از عوامل مختلف اثرگذار بیرونی چون «اجرای طرح‌های عمرانی منابع آب، شهرگرایی، مدیریت بخشی و انتزاعی شهر و روستا و تداخل وظایف شهرداری و جهاد کشاورزی در مدیریت‌حریم و ...» می‌باشند، برون‌رفت از چالش‌موجود، نیازمند بازاندیشی فکری و محتوایی در مبانی نظری و اندیشه‌ای در راهبردها، سیاست‌ها و برنامه‌ها و تجدیدنظر در شیوه مداخلات و اقدامات اجرایی در چارچوب برنامه‌ریزی کالبدی- فضایی است؛ زیرا با بهره‌گیری از روش‌های برنامه‌ریزی و شیوه مداخله‌کالبدی در نواحی پیراشهری، مبتنی بر رویکرد فضایی و یکپارچه‌نگری، پیوند فضایی- عملکردی سکونتگاه‌های ناحیه پیراشهری قابل‌دستیابی خواهد بود. 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


افراخته، حسن. (1399). فضاهای پیراشهری: الگوها، عوامل و پسایندها، مجله توسعه فضاهای پیراشهری، 2(1)، 1-18.
افراخته، حسن؛ عزیزپور، فرهاد و زمانی، محدثه. ( 1394). پیوندهای‌کلانشهری و تحولات کالبدی فضایی روستاهای پیرامون، مطالعه موردی: دهستان محمدآباد کرج، مسکن و محیط روستا، 34(150))،120-101.
امیرانتخابی، شهرام؛ جوان، فرهاد و حسنی­مقدم، حسن. (1397). تحلیل اثرات خزش شهری در ناپایداری سکونتگاه­های روستایی (مورد مطالعه: شهرستان رضوانشهر). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(3)، 59-71.
امین مقدم، محبوبه. (1390). روند تبدیل روستاها به شهر با تأکید بر تحول‌کالبدی- فضایی، نمونه: روستا - شهر دابوشت شهرستان آمل، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین‌المللی سکونتگاه­های روستایی: مسکن و بافت، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تهران.
بگی، میلاد و عباسی‌شوازی، محمد جلال. ( 1399). عوامل تعیین‌کننده کاهش بُعد خانوار در ایران طی‌چهار دوره اخیر، دو فصلنامه مطالعات جمعیتی، 6(1)، 36-3.
جلالیان، حمید؛ ضیائیان، پرویز؛ دارویی، پرستو وکریمی، خدیجه. (1392). تحلیل‌خزش‌شهری و تحولات‌کاربری‌اراضی، مطالعات ‌تطبیقی‌ شهرهای ‌ارومیه‌و‌اصفهان، فصلنامه برنامه‌ریزی‌کالبدی- فضایی، 2(4)، 98-73.
دانشپور، سید عبدالهادی؛ صرافی، مظفر و آشنایی، تکتم. ( 1395). تحولات پیراشهرنشینی در هاله‌کلان‌شهری تهران در دوره 1375- 1385 خورشیدی به‌سوی توسعه ای سازنده یا گسترش پراکنده؟، دو فصلنامه دانشگاه هنر، 8(16)، 5-33.
درویشی، یوسف.( 1398). سنجش اثر بالقوه طرح­هادی در کیفیت زندگی مناطق پیراشهری،(مطالعه موردی: شهرستان اردبیل)، فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی، 6(4))، 425-409.
رفیعی، مهران؛ خطیبی، سید محمدرضا و داودپور، زهره. ( 1399). تبیین مفهوم پیراشهری و عوامل مؤثر در ایجاد و توسعه آن، نشریه علمی باغ نظر، 17(92)، 50-29.
سعیدی، عباس و ایمانی، بهرام. (1393). نقش عوامل و نیروهای درونی و بیرونی در روند دگردیسی کالبدی- فضایی سکونتگاه­های روستایی پیرامون‌شهر‌اردبیل، فصلنامه جغرافیا، دوره جدید، 12(40)، 28-7.
سعیدی، عباس و حسینی حاصل، صدیقه.(1388). شالوده مکانیابی و استقرار روستاهای‌جدید، چاپ اول، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تهران.
سعیدی، عباس. ( 1399). برنامه­ریزی کالبدی- فضایی در راستای توسعه­پایدار منظومه‌های روستایی- شهری، چاپ اول، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تهران.
سعیدی، عباس‌وسلطانی، ریحانه. (1383). نقش‌پیوندهای‌کلانشهری در تحول کالبدی-فضایی روستاهای‌پیرامونی، نمونه: روستای‌حصار در حوزه‌کلانشهر‌مشهد، فصلنامه‌جغرافیا، دوره‌جدید، 2(3)، 35-49.
شاهی‌دشت، غلامرضا؛ سرور، رحیم‌و مدیری، ‌مهدی. (1400). واکاوی ‌نظام‌ تحولات‌ و ‌چالش‌ها‌ در‌فضاهای پیراکلانشهری، مورد: کلانشهر‌مشهد، توسعه فضاهای پیراشهری، 3(1)، 221-199.
صالحی بابامیری، چیا؛ مولایی­هشجین، نصراله؛ معتمدی مهر، اکبر و آمار، تیمور. (1395). تحلیل روند تحولات‌ساختار اجتماعی-فرهنگی‌روستاهای‌پیراشهری، مطالعه‌موردی: شهر‌سقز‌استان‌کردستان، مجله‌پژوهش‌و‌برنامه‌ریزی‌روستایی، 5(4)، 76-61.
صفرنژاد، اصغر و سعیدی، عباس.(1398). فرایند‌ دگرگونی بافت‌روستایی‌در روند تحول‌ نظام‌کاربری اراضی با ارجاع به روستاهای ‌ناحیه ‌اردبیل(1355-1395)، فصلنامه‌جغرافیا، 17(63)، 39-27.
طالشی، مصطفی؛ عزیزپور، فرهاد و دولتی، غلام. (1398). تحلیل اثرات جریانات‌ فضایی در تحولات‌کالبدی- فضایی ‌روستاهای‌ پیراشهری، مطالعه ‌موردی: سکونتگاه­های ‌روستایی ‌پیرامون‌کلانشهر‌کرج، دهستان تنکمان‌ شمالی، مسکن و محیط‌روستا، 38(166)، 94-79.
عزیزپور، فرهاد؛ محسن‌زاده،‌آرمین‌ و ‌جلایر، ‌فرزانه.(1402). قانونمندی‌های‌شکل‌گیری ‌و‌تحول‌بافت‌کالبدی‌سکونتگاه­های روستایی‌در‌ایران، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تهران.
عظیمی، نورالدین؛ زالی، نادر و فاروقی، محمد رضا. (1393).  بررسی تاثیر وام‌مسکن‌روستایی‌در‌کیفیت ساخت و سازهای جدید‌مسکونی، مطالعه‌موردی: شهرستان تفت، برنامه‌ریزی‌فضایی(جغرافیا)، 4(12)، 127-142.
عنابستانی،علی‌اکبرو‌جعفری، فهیمه. (1399). تحلیل‌پیشران‌های‌کلیدی‌موثر‌بر‌تغییر‌کاربری‌اراضی‌سکونتگاه­های پیراشهری‌کلانشهر‌مشهد با رویکرد آینده‌پژوهی، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی‌شهری، 11(43)، 34-17.
قاسمی‌سیانی، محمد و نجفی، اسداله. (1399). تحلیل‌اثرات ‌اقتصادی-اجتماعی‌کلانشهرها‌ بر‌روستاهای ‌پیرامون‌شهری از‌دیدگاه‌ جوامع‌محلی، مطالعه‌موردی: روستای‌مهرآباد ‌شهرستان‌ دماوند، مسکن و محیط روستا، 39(172)، 46-33.
قدیری‌معصوم، ‌مجتبی ‌و عزمی،آئیژ. (1389).‌ تحولات‌اشتغال‌روستایی‌و‌بررسی‌عوامل‌موثربر‌آن، مجله‌چشم‌انداز‌جغرافیایی، 4(10)، 119-101.
مولایی‌هشجین، نصراله؛ آمار، تیموروحاج‌علیزاده، احمد. (1393). چالش­های ‌مدیریت‌روستایی ‌از‌ دیدگاه‌ شورای‌اسلامی‌در‌ماندگاری‌جمعیت ‌در ‌روستاهای ‌ناحیه ‌مرکزی‌اردبیل، فصلنامه‌جغرافیا، دوره‌جدید، 12(40)، 91-73.
نصیری­هنده­خاله، اسماعیل، جوان، فرهاد و یونسی­سندی، ریحانه. (1401). بررسی تاثیرات خزش شهری بندر انزلی در پایداری کالبدی –فضایی سکونتگاه­های پیراشهری. روستا و توسعه پایدار فضا، 3(4)، 82-98.
Allen, Adriana (2003), Environmental planing and management of the peri-Urban interface: perspectives on an emerging field, Environment and Urbanization, vol.15, no.1. pp.135-148.
Allen, Adriana .2003. Environmental planing and management of the peri-Urban interface: perspectives on an emerging field, Environment and Urbanization, vol.15, no.1. pp.)135-148(.doi/10.1177/095624780301500103
Bertrand, N. (2007). Introduction: ESDP ideals and the inheritance of rural planning Failures. In N. Bertrand & V. Kreibich (Eds.), Europ, s City-Regions Competitiveness: Growth Regulation and Peri-Urban Land Management(pp.1-35). Assen: Van Gorcum.
Bertrand, N. 2007. Introduction: ESDP ideals and the inheritance of rural planning Failures. In N. Bertrand & V. Kreibich (Eds.), Europ, s City-Regions Competitiveness: Growth Regulation and Peri-Urban Land Management(pp.1-35). Assen: Van Gorcum.
Buxton. M, et al .2008. planning sustainable Future for Melbourne Peri-urban Region, RMIT university Melbourne.
Buxton. M, et al, (2008), planning sustainable Future for Melbourne Peri-urban Region, RMIT university Melbourne.
Ravetz, J. Fertner, C.& Nielsen, T.S. (2013). The dynamics of Peri- urbanization. In K. Nilsson, S. Pauleit, S. Bell, A. Carmen & T.S. Nielsen (Eds.), Peri-Urban Futures: Scenarrios and Models for Land Use Change in Europe(pp.13-44). Berlin Heidelberg: Springer- Berlag.
Ravetz, J. Fertner, C.& Nielsen, T.S. 2013. The dynamics of Peri- urbanization. In K. Nilsson, S. Pauleit, S. Bell, A. Carmen & T.S. Nielsen (Eds.), Peri-Urban Futures: Scenarrios and Models for Land Use Change in Europe(pp.13-44). Berlin Heidelberg: Springer- Berlag.
Webester, Douglas (2002), on the Edge: Shaping the Future oF peri-urban East Asia, Asia/ pacific Research Center, Stanford University, http://APARC. Stanford.edu.
Webester, Douglas .2002. on the Edge: Shaping the Future oF peri-urban East Asia, Asia/ pacific Research Center, Stanford University, http://APARC. Stanford.edu.