توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

عوامل مؤثر بر شکل­گیری و باز تولید فضا‌های فرودست در نواحی پیراشهری(مورد: استان سیستان و بلوچستان)

نوع مقاله : مقاله برگرفته از طرح پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
2 دکتری برنامه ریزی و آمایش سرزمین، صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش روند فقر و محرومیت و چگونگی شکل­گیری و  بازتولید فضاهای فرودست در نواحی پیراشهری را مورد واکاوی قرار داده است. معرفت­شناسی تحقیق را رئالیسم انتقادی تشکیل می‌دهد. استان سیستان و بلوچستان، به‌عنوان ناحیه موردمطالعه تحقیق انتخاب‌شده است. داده­های موردنیاز تحقیق، به  دو روش فراهم‌شده است. در مرحله نخست، داده­های لازم از طریق اسناد مدون جمع‌آوری‌شده است. در مرحله دوم، جهت درک عوامل اثرگذار در شکل‌گیری سکونتگاه‌های فرودست و بازتولید آن، در سطح جامعه نمونه مراکز 26 شهرستان استان، به پرسشگری هدفمند، با 280 نفر،  در سه سطح مردم محلی، 123نفر، نخبگان اداری، 95 نفر و نخبه‌های دانشگاهی‌، 62 نفر، اقدام شده است. تبیین داده­های ‌جمع‌آوری‌شده، با استفاده از رویکرد تئوری زمینه‌ای بوده است. نتیجه نشان داد که شکل‌گیری سکونتگاه‌های حاشیه‌ای با عامل حکومت‌مندی در ارتباط است. تسلط دیدگاه ایدئولوژیک سبب شده که اقتصاد نئولیبرالِ حاکم بر ایران، ترکیبی از سیاست‌های بازار آزاد و کنترل دولتی باشد و خصوصی‌سازی و آزادسازی‌ به گسترش رانت و فساد بیانجامد و بازار رقابتی شکل نگیرد. حکومت­مندی مزبور، در بطن خود نوعی نظام نئوفئودالیته در بردارد که در آن شرکت‌های انحصاری بر بخش‌های حیاتی اقتصاد تسلط یافته­اند که مانع ورود به  اقتصادِ دانش می‌شود و فقر و حاشیه‌نشینی تولید و بازتولید می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اطهاری، کمال. ( 1402). برنامه هفتم محصول جولان نئوفئودالیسم رانتی علیه اقتصاد دانش‌بنیان و ضد توسعه است، انصاف نیوز، سوم آبان 1403، https://ensafnews.com/451907
اطهاری، کمال. (1397). سیستم اقتصاد کشور رانتی است، جامعه ایرانی،  18 آبان 1397، https://jamehirani.ir/fa/2018110912374
افراخته، حسن. (1397). اقتصاد روستایی ایران، سمنان، انتشارات حبله­رود.
افراخته، حسن. (1399). جغرافیای روستایی ایران، تهران، انتشارات سمت.
افراخته، حسن؛ حجی­پور، محمد و جوان، فرهاد. (1397). خوانش انتقادی تجربه توانمندسازی روستاییان در شرق ایران، مجموعه مقالات بزرگداشت عباس بخشنده نصرت، از کوچ‌نشینی تا شهرسازی، خانه اندیشمندان علوم انسانی، 69- 100.
امیراحمدیان، بهرام. (1379). درجه توسعه‌یافتگی استان­ها و همسازی ملی در ایران، فصلنامه مطالعات ملی، 1(1)، 99-128.
آئینی، محمد. (1400). ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی کردستان با رویکردی جدید، معاون وزیر راه و شهرسازی، گفت‌وگوی زنده با سیمای استان کردستان، خبرگزاری مهر.
بنرجی، آبهیجیت؛ دوفلو، استر. (1396). اقتصاد فقیر، بازاندیشی بنیادین در شیوه مبارزه با فقر جهانی، ترجمه جعفر خیرخواهان و مهدی فیضی، تهران، چاپ دوم، انتشارات دنیای اقتصاد.
بنی فاطمه، حسین؛ گلابی، فاطمه؛ شیلدز، راب؛ قریشی، فردین؛ بیانی، فرهاد. ( 1397). مبانی هستی شناختی و معرفت‌شناختی اجتماعی رئالیسم انتقادی با تأکید بر آراء روی بسکار، راهبرد فرهنگ، 11(44)، 29-57.
بهفروز، فاطمه. ( 1378). فلسفه روش‌شناسی تحقیق علمی در جغرافیا، تهران، دانشگاه تهران.
پیران، پرویز. (1369). دیدگاه‌های نظری در جامعه‌شناسی شهر و شهرنشینی مجله اطلاعات سیاسی-اقتصادی، 40: 64-69.
پیران، پرویز. (1370). دیدگاه‌های نظری در جامعه‌شناسی شهر و شهرنشینی، تحولات واحد پول ایران و نرخ برابری،  مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی، 51و52: 75-81.
پیکتی، توماس. (1401). سرمایه در سده بیست و یکم، ترجمه ناصر زرافشان، تهران ، انتشارات آگاه.
جوان، فرهاد. (1400). تبیین نظام توزیع منافع گردشگری در ناحیه روستایی رضوانشهر. روستا و توسعه پایدار فضا، 2(2)، 69-94. doi: 10.22077/vssd.2021.4838.1050
حاجی ملا درویش، نرگس. (1397). مبانی اقتصاد رفتاری، تصمیم‌گیری فردی، تهران، نشر نهادگرا.
حسین زاده دلیر، کریم. (1370). حاشیه‌نشینی در جستجوی معنی و مفهوم، اطلاعات سیاسی- اقتصادی، 45 و 46،: 64-65.
خلعتبری، فیروزه. ( 1396). سیاست فقرزدایی، سخنرانی در کنفرانس ملی نشست فقرزدایی، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، 15 دی، 1396.
دینی ترکمان، علی. ( 1396). رویکردهای مختلف در فقر و نابرابری، سخنرانی در مؤسسه دین و اقتصاد، تهران، چهارم آبان 1396.
رضایی، ناصر. (1401). عوامل حاشیه‌نشینی، گفتگوی معاون توسعه شهری شهرهای جدید وزارت مسکن و شهرسازی با برنامه " گفتگوی اجتماعی".
رضاییان اصفهانی، مژگان. ( 1403). مراسم رونمایی از کتاب "بررسی روابط دولت و مردم ایران در فرایند توسعه"، موسسه مطالعات دین و اقتصاد، 15 آذر 1403.
رئیس دانا، فریبرز. (1381). دموکراسی در برابر بی‌عدالتی، تهران، نشر علم.
زاهد زاهدانی، سید سعید. ( 1369). حاشیه‌نشینی، انتشارات دانشگاه شیراز.
سیاسر، قاسم. (1384). مناسبات سرداران ، علما و تحصیل‌کردگان بلوچ با دولت مدرن، زاهدان، انتشارات تفتان.
شبلینگ، ژاک. ( 1377). جغرافیا چیست؟ ترجمه سیروس سهامی، مشهد، انتشارات محقق.
عجم اوغلو، دارون؛ رابینسون، جیمز. (1395). چرا ملت‌ها شکست می‌خورند، ترجمه محسن میردامادی، محمدحسین نعیمی پور، چاپ دوم، تهران، انتشارات روزنه.
فکوهی، ناصر. ( 1385 ). انسان‌شناسی شهری، تهران، نشر نی.
فوکو، میشل. (۱۹۷۸). امنیت، قلمرو، جمعیت، ترجمه محمدجواد سیدی، تهران، نشر چشمه.
لهسایی زاده، عبدالعلی. ( 1368). نظریات مهاجرت، شیراز، نشر نوید.
لوئیس، اسکار. (1353). فرهنگ فقر، ترجمه سید مهدی ثریا، نامه علوم اجتماعی، 4:125-137.
مالجو، محمد؛ صادقی، فاطمه. ( 1396). حیات تهیدستان ایران در آینه اندیشه اجتماعی، حیات تهیدستان شهری در ایران با سخنرانی فاطمه صادقی و محمد مالجو، موسسه پرسش، شنبه،  15 مهر 1396 14:29.
مالکی، مسعود. (1403). سکونت 41 درصد از مردم سیستان و بلوچستان در مناطق حاشیه‌نشین، یکم آذر1403: isna.ir/xd2thV
محمودمشهدی، احمد. (1391). بنیان‌های نهادی فقر از دیدگاه وبلن، فصلنامه برنامه­ریزی و بودجه، 17(2)، 149-174.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل گزارش:18289، 11/04/1401.: 1-22.
مهدوی، حبیب. (1388). نقش اقتصاد سیاسی در ساختار فضایی تهران و پیرامون، مجله محیط‌شناسی، 35(50)، 1-41.
مؤمنی، فرشاد. (1395). عالی‌نسب، راز مغفول توسعه اقتصادی و تولید ایران، بر ضد اقتصاد ربوی، سایت جماران.( هزینه فرصت مفت خوارگی).
مؤمنی، فرشاد؛ نایب، سعید. (1395). تحولات تکنولوژی و آینده توسعه در ایران، تهران، انتشارات نهادگرا.
نظریان ، اصغر؛ سادین، حسین؛ زال نژاد، کاوه؛ استقامتی، مهناز؛ ولیانی، مهدی. ( 1395). بررسی عوامل اقتصادی، نشینی حاشیه جمعیتی اجتماعی و اسکان غیررسمی مهاجران شهر شهریار در سال، 1388، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 3(3)، 115-135.
نورث، داگلاس سی. (1393). فهم فرآیند تحول اقتصادی، ترجمه میرسعید مهاجرانی، زهرا فرضی زاده، تهران، نشر نهادگرا.
الهیان، زهره. ( 1403). وضعیت حاشیه‌نشینی تهران مورد رسیدگی قرار گیرد، جلسه علنی مجلس،  یکشنبه، ۱۴ آذرماه1403.
Afrakhteh, H. (2006). The problems of regional development and border cities: A case study of Zahedan, Iran. Cities, 23 (6), 423–432. https: //doi.org /10.1016/j. cities. 2006. 08.002
AlSayyad, N. (1993). Squatting and culture: A comparative analysis of informal developments in Latin America and the Middle East. Habitat International, 17 (1), 33–44. https://doi.org/10.1016/0197-3975(93)90073-V
Barnes, T. J. (2001). Retheorizing economic geography: From the quantitative revolution to the "cultural turn". Annals of the Association of American Geographers, 91 (3), 546–565. https://www.jstor.org/stable/3651287
Bathelt, H., & Glückler, J. (2003). Toward a relational economic geography. Journal of Economic Geography, 3 (2), 117–144. https://doi.org/10.1093/jeg/3.2.117
Bathelt, H., & Glückler, J. (2005). Resources in economic geography: From substantive concepts towards a relational perspective. Environment and Planning A: Economy and Space, 37, 1545–1563. https://doi.org/10.1068/a37109
Bathelt, H., & Glückler, J. (2011). The relational economy: Geographies of knowing and learning. Oxford University Press.
Bester, J. F. (1976). The Kurds of Iranian Baluchistan [Doctoral dissertation, McGill University]. ProQuest Dissertations and Theses Global.
Halliday, F. (1979). Iran: Dictatorship and development (2nd ed.). Penguin Books.
North, D. C. (1994). Economic performance through time. The American Economic Review, 84 (3), 359–368.
Taubenböck, H., & Kraff, N. J. (2015). Das globale Gesicht urbaner Armut? Siedlungsstrukturen in slums. In Globale Urbanisierung (pp. 107–119). Springer.
Tonsor, S. J. (2009). Feudalism, revolution and neo-feudalism: A review article. Modern Age, 51 (4), 337–345. https://doi.org/10.5840/modernage20095142
Zeilhofer, P., & Topanotti, V. P. (2008). GIS and ordination techniques for evaluation of environmental impact in informal settlement: A case study from Cuiabá, central Brazil. Applied Geography, 28 (1),‌1–15.  https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2007.07.001