استادیار گروه جغرافیا و برنامهریزی روستایی، دانشکده برنامهریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
10.22034/jpusd.2025.544996.1372
چکیده
سیاستهای مدیریت آب نقش اساسی در کاهش بحرانهای اقتصادی ایفا میکنند، زیرا با بهینهسازی و بهرهبرداری از منابع محدود آب، امکان افزایش تولید، بهبود معیشت و ثبات اقتصادی جوامع روستایی فراهم میشود. لذا، این تحقیق باهدف ارزیابی اثرات سیاستهای مدیریت آب کشاورزی بر کاهش بحرانهای اقتصادی در سکونتگاههای پیراشهری تدوین گردید. روش تحقیق حاضر بر روش آمیخته استوار و از نظر هدف کاربردی و از حیث ماهیت و روش توصیفی-تحلیلی است. برای گردآوری دادهها از مطالعات کتابخانهای و میدانی استفاده شد. قلمرو مکانی، سکونتگاههای پیراشهری شهرستان چهاربرج است. در بخش کیفی، با انجام ۲۴ مصاحبه نیمهساختاریافته با مسئولان شهرستانی، کارشناسان منابع آب و کشاورزی، دهیاران، اعضای شورای اسلامی و میرابها، سیاستهای مدیریت آب کشاورزی و پیامدهای آن شناسایی و تحلیل شد. در بخش کمی نیز برای تحلیل بحرانهای اقتصادی، ۱۷۲ کشاورز فعال بهعنوان نمونه آماری با فرمول کوکران و روش تصادفی ساده انتخاب و برای تجزیهوتحلیل دادهها و اطلاعات از نظریه زمینهای، آزمون تی تک نمونهای و تکنیک SAW استفاده شد. نتایج نشان داد، بحرانهای اقتصادی ناشی از تعامل عوامل علّی و زمینهای همچون خشکسالیهای مکرر، کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی، فرسودگی زیرساختهای انتقال آب و ضعف حکمرانی محلی است. تحلیلهای ترکیبی، ۱۲ سیاست کلیدی شامل؛ ترکیب شیوههای سنتی و نوین آبیاری، تکمیل کانالها، اجرای طرح لولهگذاری، اصلاح الگوی کشت، تقویت نقش نهادهای محلی و حمایت مالی دولت را شناسایی کرد. اجرای مؤثر این سیاستها موجب افزایش بهرهوری منابع، کاهش مهاجرت، ارتقای درآمد و امنیت غذایی، کاهش فقر و تقویت تابآوری سکونتگاهها میشود. ضمناً، روستاهای خزینه قدیم و قپچاق نیز در رتبههای اول و دوم از نظر تأثیرگذاری سیاستها مدیریت آب در کاهش بحرانهای اقتصادی قرار دارند.
ازکیا، مصطفی و رستمعلیزاده، ولیاله. 1393. جنبههای اجتماعی نظام آبیاری در ایران. نامه انسانشناسی. دوره 12. شماره 21. صص 11-43. 20.1001.1.17352096.1393.12.21.1.4.
آقایاریهیر، محسن و ولائی، محمد. 1400. تحلیل الگوی فضایی فقر روستایی در سکونتگاههای روستایی شهرستان میاندوآب. برنامهریزی فضایی. دوره 11. شماره 4. صص 1-26. 10.22108/sppl.2021.126484.1549.
برنجکار گورابی، افسانه، یزدانی، محمدرضا، محمد حسنزاده، مهران، علیپور، فاطمه و رشتچی، لیدا. 1401. اهمیت و نقش آبیار محلی (میراب) در توزیع آب شالیزارهای برنج استان گیلان. مجله ترویجی شالیزار. دوره 4. شماره 1. صص 31-36. https://rfj.areeo.ac.ir/article_129478.html.
بلندی، مریم، جعفری، حمید و بهنیافر،ابوالفضل. 1402. تحلیل اثرات مدیریت منابع آب بر پایداری اقتصادی سکونتگاههای روستایی (پژوهش موردی: روستاهای شهرستان مهولات). نشریهراهبردهای توسعه روستایی. دوره 11. شماره 3. صص 418-403. https://doi.org/10.22048/rdsj.2024.409263.2124.
سپهوند، فاطمه، نادری مهدیی، کریم، غلامرضایی، سعید و بیژنی، مسعود. 1403. راهبردهای مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی در بخش کشاورزی حوضه کرخهعلیا.تحقیقات ترویج و توسعه روستایی. دوره 1. شماره 1. صص 175-191. https://doi.org/10.30470/jrdes.2024.713146.
طاووسی، تقی. 1384. نظامهای مدیریت سنتی آبیاری در مناطق خشک و نیمهخشک ایران مطالعه موردی: کشتزارهای ینگ آباد. جغرافیا و توسعه. شماره 3. پیاپی 6. صص 93-112.https://sid.ir/paper/76989/fa.
طولابینژاد، مهرشاد، آزادپور، محمد و دولتشاهی، زینب. 1401. ارزیابی شیوههای مدیریت آب کشاورزی در حوضه کوهستانی رودخانه کشکان. جغرافیا و مخاطرات محیطی. دوره 11. شماره 3. صص 163-187. 10.22067/geoeh.2022.72926.1118.
لمبتون، ا.ک.س. 1377. مالک و زراع در ایران، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ماندگاری کهن، مجتبی، ذاکری نیا، مهدی و دهقان، حسین. 1402. مقایسه بهرهوری و راندمان مصرف آب آبیاری در اراضی با شبکه آبیاری سنتی تحت مدیریت میراب و اراضی یکپارچه و نوسازی شده.رویکردهای نوین در مهندسی آب و محیطزیست. دوره 2. شماره 2. صص 202-184. https://doi.org/10.22034/nawee.2024.431235.1058.
مظفری قرهبلاغ، صدیقه، محمدی یگانه، بهروز و چراغی، مهدی. 1402.تحلیل عوامل مؤثر بر اتخاذ استراتژیهای مقابله خانوارهای روستاهایی در برابر ناامنی غذایی با تأکید بر همهگیری کرونا (مطالعه موردی:روستاهای پیراشهری زنجان).توسعه فضاهای پیراشهری. دوره 5. شماره 2. صص 270-253. 10.22034/jpusd.2023.386099.1263.
منجمیلاهیجانی، فاطمه، پوررمضان، عیسی و آمار، تیمور. 1403.تحلیل مؤلفههای اثرگذار بر گسترش فعالیتهای خرد کشاورزی در روستاهای پیراشهری آستانه اشرفیه.توسعه فضاهای پیراشهری. دوره 6. شماره 4. صص 106-89. 10.22034/jpusd.2024.426834.1289
منصوری مقدم، منصور. 1393. نظام آبیاری سنتی در استان ایلام (مطالعه موردی: شهرستان ایوان غرب). مجله نامه انسانشناسی. دوره 12. شماره 221. صص 168-141. 20.1001.1.17352096.1393.12.21.5.8.
نبیافجدی، سمیرا، شعبانعلی فمی، حسین و رضوانفر، احمد. 1394. واکاوی میزان دانش فناوریهای مدیریت آب کشاورزی شهرستان فلاورجان. نشریه آبیاری و زهکشی ایران. دوره 9. شماره 2. صص 242-251. https://idj.iaid.ir/article_54903.html.
نجفلو، پریسا، یعقوبی، جعفر و نیکبخت، جعفر. 1398. مدیریت بهرهبرداری سنتی از منابع آب در روستاهای ایران. فصلنامه آب و توسعه پایدار. دوره 6. شماره 2. صص 27-38. https://doi.org/10.22067/jwsd.v6i2.79333.
ندیم، مصطفی و امیری، حیدر. 1394. نظام سنتی آبیاری در اهرم. نامه انسانشناسی. دوره 13. شماره 22. صص 164-182.20.1001.1.17352096.1394.13.22.7.9.
Adelani, F. A., Okafor, E. S., Jacks, B.S. 2024. Exploring theoretical constructs of urban resilience through smart water grids: case studies in African and US cities. Engineering Science & Technology Journal. Vol 5. No 3. PP. 984-994. DOI: https://doi.org/10.51594/estj.v5i3.952
Amaranto, A., Juizo, D., and Castelletti, A. 2022. Disentangling sources of future uncertainties for water management in sub-Saharan river basins, Hydrol. Earth Syst. Sci. Vol 26. PP. 245–263. 10.5194/hess-2021-40.
Bednář, M., Pavelková, R, Netopil, P. and Šarapatka, B. 2025. Czech farmers' perspectives on sustainable agriculture and water management: Implications for climate change adaptation. Agricultural Water Management. Vol 313, 109470. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2025.109470.
Chen, Y.,He, Z., Niu, X., Huang, D. 2025. How water resource management policies shape the coupled coordination development of the water-energy-food nexus: Evidence from the dual pathways of taxation and property rights. Journal of Environmental Management. Vol 381. 125311. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.125311.
FAO. 2021. The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture 2021. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
Gao, D., Chen, A.S., Fayyaz A.M. 2014. A Systematic Review of Methods for Investigating Climate Change Impacts on Water Energy Food Nexus. Water Resources Management. Vol 38. PP. 1–43. 10.1007/s11269-023-03659-x.
GWP. 2019. Mobilizing for a Water Secure World. Global Water Partnership.
Kumar, S., Goyal Kumar, M. 2025.Water policy review: Ensuring sustainable water management for India, Journal of Environmental Management. Vol 388. 125823. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.125823.
Trail, S. M., andWard, F. A. 2024. Uniting agricultural water management, economics, and policy for climate adaptation through a new assessment of water markets for arid regions. Agricultural Water Management. Vol 305. 109101. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2024.109101
Ullah, R., Abbas, A. W., Ullah, M., Khan, R. U., Khan, I. U., Aslam, N., & Aljameel, S. S., 2021. EEWMP: An IoT-Based Energy-Efficient Water Management Platform for Smart Irrigation. Scientific Programming. Vol 4. PP. 1- 9. https://doi.org/10.1155/2021/5536884.
UN Water. 2023. World water development report 2023: Partnerships and cooperation for water. United Nations Water. https://www.unwater.org/publications.
UNESCO. 2023. Water policy and governance. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://www.unesco.org/en/water.
Wang, S., Chang, J., Xue, J., Sun, H., Zeng, F., Liu, L., Liu, X., Li, X. 2024b. Coupling behavioral economics and water management policies for agricultural land-use planning in basin irrigation districts: Agent-based socio-hydrological modeling and application. Agricultural Water Management. Vol 298. 108845. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2024.108845.
Wang, S., Tan, Qian., Zhang, T. and Zhang, T. 2022. Water management policy analysis: Insight from a calibration-based inexact programming method, Agricultural Water Management. Vol 269. 107682. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2022.107682
ولائی,محمد . (1405). اثرات سیاستهای مدیریت آب کشاورزی بر کاهش بحرانهای اقتصادی در سکونتگاههای پیراشهری (مطالعه موردی: شهرستان چهاربرج). توسعه فضاهای پیراشهری, 8(2), 177-206. doi: 10.22034/jpusd.2025.544996.1372
MLA
ولائی,محمد . "اثرات سیاستهای مدیریت آب کشاورزی بر کاهش بحرانهای اقتصادی در سکونتگاههای پیراشهری (مطالعه موردی: شهرستان چهاربرج)", توسعه فضاهای پیراشهری, 8, 2, 1405, 177-206. doi: 10.22034/jpusd.2025.544996.1372
HARVARD
ولائی محمد. (1405). 'اثرات سیاستهای مدیریت آب کشاورزی بر کاهش بحرانهای اقتصادی در سکونتگاههای پیراشهری (مطالعه موردی: شهرستان چهاربرج)', توسعه فضاهای پیراشهری, 8(2), pp. 177-206. doi: 10.22034/jpusd.2025.544996.1372
CHICAGO
محمد ولائی, "اثرات سیاستهای مدیریت آب کشاورزی بر کاهش بحرانهای اقتصادی در سکونتگاههای پیراشهری (مطالعه موردی: شهرستان چهاربرج)," توسعه فضاهای پیراشهری, 8 2 (1405): 177-206, doi: 10.22034/jpusd.2025.544996.1372
VANCOUVER
ولائی محمد. اثرات سیاستهای مدیریت آب کشاورزی بر کاهش بحرانهای اقتصادی در سکونتگاههای پیراشهری (مطالعه موردی: شهرستان چهاربرج). توسعه فضاهای پیراشهری. 1405;8(2):177-206. doi: 10.22034/jpusd.2025.544996.1372
