توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

معاصرسازی محله مسجد جامع ورامین با رویکرد توسعه محلات سنتی (TND) در مناطق پیراکلانشهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
منصور رحمتی
محمد مهدی مه آبادی پور
یاسر افشون
گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری و روستایی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
10.22034/jpusd.2025.539540.1361
چکیده
محلات سنتی در ایران با چالش‌های جدی ناشی از عدم تطبیق زیرساخت‌های موجود با نیازهای معاصر مواجه هستند. رویکرد توسعه محلات سنتی به‌عنوان راهکاری برای معاصرسازی هویت‌محور این بافت‌ها در مناطق پیراکلانشهری مطرح می‌شود. محله مسجد جامع ورامین به‌عنوان هسته تاریخی این شهر، نیازمند بررسی امکان‌سنجی معاصرسازی با حفظ هویت سنتی است. هدف این پژوهش، بررسی امکان‌سنجی معاصرسازی محله مسجد جامع ورامین از طریق رویکرد TND و شناسایی اولویت‌های این فرآیند است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و جامعه آماری شامل 30 نفر از متخصصان شهری ورامین شامل کارمندان شهرداری، فرمانداری و اساتید دانشگاه است که با روش گلوله برفی انتخاب شدند. ابزار پژوهش پرسشنامه محقق‌ساخته بوده و داده‌ها از طریق مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای جمع‌آوری شد. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی، One-sample t-test و تحلیل رگرسیون در نرم‌افزار SPSS انجام گرفت. نتایج آزمون One-sample t-test نشان داد بعد اجتماعی با تکیه‌بر پویایی روابط انسانی، احساس تعلق و تداوم ارزش‌های فرهنگی، وضعیت مطلوب‌تری نسبت به سایر ابعاد دارد. ابعاد کالبدی و زیست‌محیطی در سطح متوسط ارزیابی شدند و نشان‌دهنده نیاز به ارتقای کیفیت فضا، تنوع کاربری و زیرساخت‌های پایدار هستند. بعد اقتصادی به دلیل وابستگی ساکنان به فعالیت‌های بیرون از محله، ضعیف‌ترین وضعیت را دارد. تحلیل رگرسیون نیز بیانگر آن است که بعد زیست‌محیطی بیشترین نقش را در فرایند معاصرسازی ایفا می‌کند و بعد اقتصادی بازتاب نگرانی از توسعه نامتوازن است. این نتایج، کارآمدی رویکرد توسعه محلات سنتی با اولویت مسائل زیست‌محیطی را تأیید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
معاصرسازی شهری
توسعه محلات سنتی
ورامین
هویت شهری
مناطق پیراکلانشهری.
موضوعات
ایرانی شاد، عارفه، حبیب، فرح، و مهدوی نژاد، محمدجواد. (1397). معاصرسازی محلات تاریخی با هدف مکان سازی فضاهای شهری. مطالعات مدیریت شهری، 10(36 )، 41-60. SID. https://sid.ir/paper/199359/fa
بیکی تفتی، ح., جلیلی صدرآباد، س. (۱۴۰۱). برنامه‌ریزی راهبردی توسعه محلات شهری با استفاده از اصول شهرسازی ایرانی-اسلامی و رویکرد توسعه محلات سنتی (TND)؛ نمونه مطالعاتی: محله فهادان نو شهر یزد. http://dx.doi.org/10.52547/jria.10.2.1
رفیعیان، مجتبی. (1389). بازآفرینی شهری و رویکرد ایجاد و توسعه محلات سنتی شهری (DNT). نوسازی، 2(8).SID. https://sid.ir/paper/487853/fa
روستایی، ر.، و باباخانی، م. (1404). کاربست معادلات ساختاری در برنامه‌ریزی محله پایدار شهری با تاکید بر رویکرد عدالت فضایی، مورد مطالعاتی: محله مصباح شهر کرج. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 18(50)، 11-25. http://dx.doi.org/10.22034/aaud.2025.483396.2921
زنگانه، احمد ، تلخابی، حمیدرضا ، عباس زاده، مهدی و مه آبادی پور، محمد مهدی . (1403). شهر چابک: مفهوم، اصول، ویژگی‌ها و چالش‌های پیاده‌سازی. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 12(4)، 119-133. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2025.382952.1996
زنگی‌آبادی، ح.، تدین، ج.، نوروزی، م.، قدرت‌اله، م.، و نوروزی، ش. (1403). معاصرسازی اصول شهرسازی مکتب اصفهان به منظور ارتقای کیفیت فضای شهری در دوران معاصر. اقتصاد شهری، 8(2)، 75-88. https://doi.org/10.22108/ue.2024.141030.1287
سجادزاده، حسن، و زلفی گل، سجاد. (1394). طراحی شهری در بازآفرینی محلات سنتی با رویکرد محرک توسعه نمونه موردی: محله کلپا همدان. آمایش محیط، 8(31)، 147-171. SID. https://sid.ir/paper/130695/fa
سجادزاده، م.، و زلفی‌گل، م. (1396). طراحی شهری و تحلیل کیفیت حمل‌ونقل در تحریک توسعه محلات سنتی (نمونه موردی: محله آقاجانی‌بیگ شهر همدان). پژوهشنامه حمل‌ونقل، 14(3)، 149-158. https://civilica.com/doc/834565/
شمس، م.، پورجعفر، ن.، خاتمی، ع.، و سلطانی، س. (1404). بازخوانی هستی‌شناسی محله‌های معاصر شهری با اتکا بر سویه اجتماعی محله سنتی. فصلنامه مطالعات شهری، 14(53)، 19–34. https://doi.org/10.22034/urbs.2024.141272.5046
ظاهرشاه ستانکزی. (1400). طراحی محله پایدار بر مبنای سنجش الگوی پایداری محلی (مورد مطالعه محله 3 شهر پل علم). مجله علمی پژوهشی شهرسازی و مهندسی، 2(2)، 66-80https://doi.org/10.48199/.v2i3.32
علوی، ن.، پهلوان‌درینی، م.، بهادری‌امجزی، م.، و فرخ‌لقا، ف. (۱۴۰۰). سنجش و اولویت‌بندی عوامل مؤثر در پیدایش هویت‌بخشی محلات شهری (مطالعه موردی: شهر جیرفت). توسعه پایدار شهری، ۲(۳)، ۲۴–۱۳. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.27170128.1400.2.3.2.7
فولادی، ش.، و سالاری‌پور، م. (1400). تبیین عوامل مؤثر بر ارتقاء سطح مردم‌گرایی در محلات سنتی (مورد مطالعه: محلات استادسرا، چله‌خانه و پیرسرا شهر رشت). توسعه محلی (روستایی-شهری)، 12(2)، 447-471. https://doi.org/10.22059/jrd.2021.318310.668626
قاضی میرسعید، م، خانجانی، م، کرکه‌آبادی، س، نجار، م. (۱۴۰۴). مطالعه تطبیقی محلات شهری با رویکرد نوشهرسازی، موردمطالعه: محله‌ پاچنار، گلشهر و مدیران شهر سمنان. فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، ۶(۲)، ۱۹۸-۲۲۹. https://www.magiran.com/p2823439
قصری، ف.، کرمی، م.، و اسلام، ع. (۱۴۰۲). بررسی کیفیت‌های کالبدی-فضایی در پایداری محله (با رویکرد پیاده‌مداری) (نمونه موردی تحقیق: محله ناژوان). مطالعات هنر اسلامی، ۲۰(۵۱)، ۵۰۵–۴۹۱. https://www.sysislamicartjournal.ir/article_152134.html
لطیفی‌‌پور سیاهکلرودی، س. ز، بهزادفر، ح، فرح، ع. (۱۴۰۳). توسعه محلات سنتی (TND) بر مبنای اولویت‌های ساختاری مکتب شهرسازی تبریز. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، ۱۷(۴۸)، ۱۴۹-۱۶۵. https://doi.org/10.22034/AAUD.2024.423979.2837
مفیدی، م.، و قاسم شریفی، ... (1398). بازآفرینی فرهنگ‌مبنا با تأکید بر توسعه اجتماع محلی پایدار (موردپژوهی: بافت تاریخی محله راه ری قزوین). جغرافیا و روابط انسانی، 2(1)، 301-268. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26453851.1398.2.1.17.5
مه‌آبادی‌پور، م.م.، زنگانه، ن.، و تلخابی، م. (1404). ظرفیت‌سنجی و رتبه‌بندی نواحی شهر ورامین با رویکرد توسعه میان‌افزا. توسعه پایدار محیط جغرافیایی، 6(11)، 1-20. https://doi.org/10.48308/sdge.2025.237840.1224
مؤیدی، س.، صارمی، ف.، و رفیعیان، م. (1403). طراحی مدل عملیاتی رویکرد انتقال حقوق توسعه جهت حفاظت از باغ‌ها و فضاهای سبز شهری: موردپژوهی باغ‌های کن شهر تهران. اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، 5(3)، 198-213. https://doi.org/10.22034/uep.2024.471662.1524
نسترن، مهین ، جمشیدی شیخی آبادی،آرزو و لرزنگنه،مجتبی . (1402). امکان‌سنجی تحقق پیاده مداری با تأکید بر رویکرد TND(نمونه مطالعاتی: خیابان مدرس شهر کرمانشاه). توسعه پایدار شهری، 4(10)، 17-36. https://doi.org/10.22034/usd.2023.705308
Alosaimi, F., Fageir, M., Alfraidi, S., Elsayed, A., & Zeinelabdein, R. (2025). The humanization of urban neighborhoods; the case of Al-Falah project in Riyadh, Saudi Arabia. Habitat International, 162, 103433. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2025.103433
Arun, M., Samal, S., Barik, D., Chandran, S. S., Tudu, K., & Praveenkumar, S. (2025). Integration of energy storage systems and grid modernization for reliable urban power management toward future energy sustainability. Journal of Energy Storage, 114, 115830. https://doi.org/10.1016/j.est.2025.115830
Awad, J., & Jung, C. (2022). Extracting the planning elements for sustainable urban regeneration in Dubai with AHP (analytic hierarchy process). Sustainable Cities and Society, 76, 103496. https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103496
Bich, L., & Skillings, D. (2023). There are no intermediate stages: An organizational view on development. In Organization in Biology (pp. 241–262). Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-38968-9_11
Biswas, A., Chattopadhyay, S., & Banerji, H. (2025). A comparative analysis of commercial centres at neighbourhood level in traditional and planned Indian cities. In Urban Planning and Design for Megacities in the Global South: Smart and Sustainable Development (pp. 165-189). Singapore: Springer Nature Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-97-8370-0_8
Duany, A., & Plater-Zyberk, E. (2023, November). The Traditional Neighborhood Ordinance (1994). In Anthologie zum Städtebau. Band III: Vom Wiederaufbau nach dem Zweiten Weltkrieg bis zur zeitgenössischen Stadt (pp. 403–406). Gebr. Mann Verlag. https://doi.org/10.5771/9783786175247-403
Jennings, M. (2020). New Urbanism in Lowcountry: A review of the 1990s Traditional Neighborhood Developments—Newpoint, I’On, and Habersham—and the New Urbanist momentum they created. [Unpublished manuscript / Institutional paper if not in journal] https://doi.org/10.13140/RG.2.2.33835.46888
Liao, Z., & Liu, M. (2023). Critical barriers and countermeasures to urban regeneration from the stakeholder perspective: A literature review. Frontiers in Sustainable Cities, 5, 1115648. https://doi.org/10.3389/frsc.2023.1115648
Manahasa, E., Boriçi, K., Lorens, P., & Manahasa, O. (2024). Evaluating urban identity of Gdańsk historical inner city and Granary Island urban regeneration from a neighbourhood perspective. Geographia Polonica, 97(4). https://doi.org/10.7163/GPol.0284
Moufid, O., Praharaj, S., & Oulidi, H. J. (2025). Digital technologies in urban regeneration: A systematic review of literature. Journal of Urban Management, 14(1), 264-278. https://doi.org/10.1016/j.jum.2024.11.002
Nursanty, E., Rusmiatmoko, D., & Husni, M. F. D. (2023). From heritage to identity: The role of city authenticity in shaping local community identity and cultural preservation. Journal of Architecture and Human Experience, 1(2), 131-150. https://doi.org/10.59810/archimane.v1i2.17
Pandey, N., de Coninck, H., & Sagar, A. D. (2022). Beyond technology transfer: Innovation cooperation to advance sustainable development in developing countries. Wiley Interdisciplinary Reviews: Energy and Environment, 11(2), e422. https://doi.org/10.1002/wene.422
Ren, Q., Zhou, X., & Yang, X. (2024). Comparison of intelligent community design from the perspective of modernization—Shenzhen and Singapore as examples. Urban Geospatial Planning and Sustainability, 1(1), 1–24. https://doi.org/10.70267/5k15ew27
Ryan, B. D., & Weber, R. (2022). Does Urban Design Influence Property Values in High-Poverty Urban Neighborhoods? Lincoln Institute of Land Policy. https://doi.org/10.1080/01944360708976139?urlappend=%3Futm_source%3Dresearchgate.net%26medium%3Darticle
Taş, A., Üstün, G. Ö., & Cengizoğlu, F. P. (2024). The changing role of the architect from craftsmanship to artificial intelligence environment in historical context. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3), 614-627. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1487900
Wohl, A., & Blit Cohen, E. (2025). The dark side of community development and place attachment in a diverse neighborhood. Community Development, 56(3), 317-334. https://doi.org/10.1080/15575330.2024.2313534
Zhang, Y., Chen, S., & Hoistad, M. A. (2024). Sustainable development strategy for historic neighborhood shrinkage: Taking Puhuiquan neighborhood in Yulin, China, as an example. Heritage Science, 12(1), 67. https://doi.org/10.1186/s40494-024-01180-x
Zhao, P. (2025). Evolution of Modern Water Supply Systems in Ningbo and Their Archaeological Impact on Urban Modernization. Mediterranean Archaeology and Archaeometry, 25(1). https://doi.org/10.2991/978-94-6463-782-3_2
توسعه فضاهای پیراشهری
دوره 8، شماره 3 - شماره پیاپی 21
پاییز
پاییز 1405
صفحه 87-114