این پژوهش به بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر شکل‌گیری و تداوم سکونتگاه‌های غیررسمی در شهرستان مشهد با استفاده از رویکرد تحلیل ساختاری دیمتل پرداخته است. هدف اصلی، شناسایی روابط علی و معلولی بین مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و جمعیتی و اولویت‌بندی آن‌ها به منظور ارائه راهکارهای موثر مداخله‌ای بوده است. داده‌های پژوهش از طریق بررسی‌های میدانی و تحلیل یافته‌های بخش دوم پژوهش گردآوری و پردازش شده‌اند. پس از محاسبه ماتریس روابط اولیه (T) و اعمال آستانه معناداری (k=0.071)، ماتریس نهایی روابط معنادار به دست آمد. سپس با محاسبه شاخص‌های کلیدی دیمتل شامل تاثیر خالص (D-R)، تاثیر کل (D+R)، میزان تاثیرپذیری (Ri) و میزان اهمیت (Di)، الگوهای تاثیرگذاری و تاثیرپذیری بین عوامل ترسیم گردید. نتایج تحلیل نشان داد که عواملی چون مهاجرت از روستا به شهر (C7)، فقر و محرومیت (C12)، خشونت و ناامنی (C13) و بهداشت عمومی نامناسب (C14) به عنوان عوامل علی اصلی و محرک‌های قوی سیستم عمل می‌کنند و بیشترین تاثیر را بر سایر عوامل دارند. در مقابل، عواملی همچون کیفیت و ایمنی مسکن (C2)، موقعیت مکانی مسکن (C3) و کیفیت تحصیل (C11) به عنوان عوامل معلولی شناسایی شدند که بیشتر تحت تاثیر عوامل دیگر قرار دارند. مقادیر شاخص Ri بیانگر تعادل نسبی در تاثیرگذاری و تاثیرپذیری اکثر عوامل بود. این یافته‌ها بر ضرورت اتخاذ رویکردی جامع و چندبعدی در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی برای مقابله با پدیده سکونتگاه‌های غیررسمی تاکید دارد، به گونه‌ای که هم به ریشه‌های اقتصادی و اجتماعی پرداخته شود و هم به بهبود شرایط کالبدی و زیرساختی توجه گردد. پیشنهادهای کاربردی بر اساس اولویت‌بندی عوامل علی و معلولی، شامل تقویت برنامه‌های اقتصادی-اجتماعی، ارتقاء خدمات بهداشتی، بهبود کیفیت مسکن و افزایش امنیت در این مناطق ارائه شده است.