توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

تحلیلی بر اثرات گسترش فضایی - کالبدی هسته های روستایی بر شهر : قاسم آباد همدان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، پردیس البرز دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 استاد گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/jpusd.2026.579059.1395
چکیده
یکی از پدیده‌های برجسته در عصر حاضر، شکل‌گیری هسته‌های روستایی-شهری است که مرزهای سنتی میان روستا و شهر را کمرنگ می‌سازد. این نیروها می‌توانند شامل عوامل اقتصادی، مهاجرتی، سیاست‌های توسعه، و نیز تحولات طبیعی باشند که ساختار فضایی این هسته‌ها را بازآرایی می‌کنند. پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و باهدف بررسی اثرات گسترش فضایی-کالبدی هسته روستایی قاسم‌آباد بر شهر همدان انجام‌شده است. جامعه آماری شامل ساکنان محله قاسم‌آباد همدان است که دست‌کم یک دهه تجربه زندگی در این هسته را داشته‌اند تا بتوانند تغییرات کالبدی و اجتماعی را به‌درستی ارزیابی کنند. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای GIS و SPSS و بهره‌گیری از آزمون تی زوجی بیزی تحلیل‌شده‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که گسترش کالبدی-فضایی قاسم‌آباد که درنهایت به الحاق آن به شهر همدان انجامید، اثراتی دوگانه و نامتوازن بر پیکره شهر داشته است. این گسترش اگرچه در حوزه‌های کالبدی و زیرساختی (نظیر بهبود معابر(2/227=BF) و مقاوم‌سازی مسکن (2/254=BF)، دستاوردهایی مثبت به همراه داشته، اما در ابعاد اجتماعی(773/0BF=)، زیست‌محیطی)8/13(BF= و کیفیت زندگی(591/0(BF=، اثرات منفی را بر شهر تحمیل کرده است. افزایش تراکم جمعیت، کاهش فضای سبز، معضلات ترافیکی، و افزایش حس بیگانگی ساکنان از پیامدهای منفی شناسایی‌شده است. گسترش این هسته روستایی و ادغام آن در شهر، محله‌ای ناپایدار از جنبه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی را به ساختار شهری همدان افزوده است. تحلیل بیزی شاخص کلی ترکیبی نیز مؤید این عدم‌توازن است(4/429BF₋₀ =). یافته‌های می‌تواند به برنامه‌ریزان شهری در درک بهتر پیامدهای ادغام شتابان هسته‌های روستایی کمک کرده و ضرورت اتخاذ رویکردهای یکپارچه و متوازن را آشکار سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اﻓﺮاﺧﺘﻪ، حسن، عزیز پور، فرهاد و جورنییان، محمد. (­۱۳۹۱)­. ﻧﻘﺶ ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت ﻓﻀﺎیی در ﻓﺮاﯾﻨﺪ ﺧﺰش روﺳﺘﺎیی­. مطالعه موردی­: ناحیه سلیمان‌آباد. برنامه‌ریزی کﺎﻟﺒﺪی ـ ﻓﻀﺎیی. (۲)، ۹ -۲۴. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_2160_89.html?lang=en
 امیر انتخابی، شهرام. (۱۳۹۴). تحول کالبدی- فضایی روستاهای ساحلی گیلان(مطالعه موردی:حوزه زیباکنار). برنامه‌ریزی­ کالبدی­-­فضایی، ۲­(­۴)،  ۱۱۳-۱۲۲. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_2416.html
اﻣﻴﻦﻣﻘﺪم، ﻣﺤﺒﻮﺑﻪ. (­۱۳۹۰)­. روﻧﺪ ﺗﺒﺪﻳﻞ روﺳﺘﺎﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﺑﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﺗﺤﻮل ﻛﺎﻟﺒﺪی ـﻓﻀﺎﻳﻲ. ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻮردی:روﺳﺘﺎـ ﺷﻬﺮ داﺑﻮدﺷﺖ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن آﻣﻞ. مقاله منتشرشده در  اوﻟﻴﻦ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ بین‌المللی سکونتگاه‌های روﺳﺘﺎیی : ﻣﺴﻜﻦ و ﺑﺎﻓﺖ.  ۱۴۷. ۱۵۱.تهران : ﺑﻨﻴﺎد ﻣﺴﻜﻦ اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻲ.
حسنی مهر، صدیقه.(­۱۳۹۸). نقش اقتصادی تغییر کاربری اراضی در توسعه روستایی دردهستان طولارود تالش­. جغرافیا (برنامه­ریزی منطقه­ای)، ۹ (۳۴)، ۱۹۹- ۲۰۹. DOI:20.1001.1.22286462.1398.9.2.13.9
رجایی، سیدعباس؛ خراسانی، محمدامین و صحنه، بهمن. (1394). تحلیل اکتشافی داده‌های فضایی در بررسی آمدوشدهای روزانه در نواحی روستایی مورد: روستاهای پیرامون مناطق کلانشهریمجله آمایش جغرافیایی فضا، 5 (16)، 119-136. https://gps.gu.ac.ir/article_10921.html
سعیدی، عباس و صدوق، سید حسن. (۱۳۸۵)­. نظام فضایی به مثابه جوهره مطالعات جغرافیایی. جغرافیا، ۴(۱۱)، ۱- ۲۵. https://mag.iga.ir/article_253513.html
ﺳﻌﻴﺪی، ﻋﺒﺎس وﺣﺴﻴنیﺣﺎﺻﻞ، ﺻﺪﻳﻘﻪ. ( ۱۳۸۸)­. ﺷﺎﻟﻮده مکان‌یابی و اﺳﺘﻘﺮار روﺳﺘﺎﻫﺎی ﺟﺪﻳﺪ. تهران: ناﺷﺮشهیدی.
سعیدی، عباس. ( ۱۳۹۲)­. پویش ساختاری کارکردی: رویکردی بدیل در برنامه‌ریزی فضایی. اقتصاد فضا و برنامه‌ریزی روستایی، ۱ (۱)، ۱ ۱۸.  SID. https://sid.ir/paper/506370/fa
ﺳﻌﯿﺪی، ﻋﺒﺎس. (۱۳۷۷). مبانی ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎی روﺳﺘﺎیی. تهران: اﻧﺘﺸﺎرات ﺳﻤﺖ.
سعیدی، عباس. (۱۳۹۱). مفاهیم بنیادین در برنامه‌ریزی کالبدی فضایی (بخش دوم ). برنامه‌ریزی کالبدی فضایی، 1(۳) ۱۱ ۲۴. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_2166.html
سعیدی، عباس. (۱۳۹۲). پیوستگی توسعه روستایی شهری در قالب منظومه‌های روستایی. برنامه‌ریزی کالبدی فضایی، جغرافیا، ۲( ۴)، ۱۱ -۲۰. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_2409.html
سعیدی، عباس، ایمانی، بهرام. ­(۱۳۹۳). نقش عوامل و نیروهای درونی و بیرونی در روند دگردیسی کالبدی- فضایی سکونتگاه‌های روستایی. جغرافیا، ۱۲( ۴۰ )، ۱ ۲۸. https://mag.iga.ir/article_701408.html
سلطانی ذوقی، احمد، قادرزاده، حامد. (۱۴۰۰)­. بررسی توسعه‌یافتگی مناطق روستایی شهرستان همدان بر پایه شاخص‌های اجتماعی،اقتصادی و فرهنگی. روستا و توسعه، 24(3)، 30-59.  
سلیمانی، محمد؛ افراخته، حسن؛ سعیدنیا، احمد؛ چگینی، رباب. (1392). تحلیل پیامدهای کالبدی ـ فضایی ادغام هسته‌های روستایی در منطقه یک شهر تهران. اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ۲ (۳)، ۱۱۵-۱۴۹. http://serd.khu.ac.ir/article-1-1612-fa.html
شکور، علی؛ شجاعی فرد، علی؛ زارع، پریسا.(1399). نقش رابطه روستا-شهری در برنامه‌ریزی ناحیه‌ای با رویکرد پایداری جمعیتی از طریق توسعه پایدار روستایی در ایران.  برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 10(39)، 1-20DOI: 20.1001.1.22516735.1399.10.39.1.3
شکویی، حسین و موسی کاظمی، سید مهدی.( ۱۳۸۴­). مبانی جغرافیای شهری. تهران: دانشگاه پیام نور.
شمسی، رقیه، افراخته، حسن، و عزیزپور، فرهاد.­ (1394). پیامدهای کالبدی فضایی ادغام روستا شهری (نظام مسکن در جماران). جغرافیا و آمایش شهری - منطقه‌ای، 5(17)، 85-102. SID. https://sid.ir/paper/236681/fa
صادقی، محمدعلی، سعیدی، عباس، منشی‌زاده رحمت‌الله، و عزیزپور، فرهاد. (­۱۳۹۷). روندتحول کالبدی-فضایی روستاهای پیرامون شهرکاشان طی دورۀ زمانی۱۳۹۵-۱۳۵۵. جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌ای . ۲۸.(۲۹).  ۱۹ ۳۶. DOI: 10.22111/gaij.2018.4243
ظاهری، محمد، رحیم‌پور، بهاره. (­۱۳۹۲­). بررسی عوامل تأثیرگذاربرتغییرات کارکردی سکونتگاه‌های روستایی حوزه نفوذ کلانشهرها (مطالعه موردی روستای بیرق. مسکن و محیط روستا، ۳۳(۱۴۶)، ۱۲۱ ۱۳۹. http://jhre.ir/article-1-283-fa.html
فیروزه، زهرا، زنگانه، احمد، سلیمانی مهرنجانی، محمد و خزاعی نژاد، فروغ . (1405). تحلیل پیامدهای فضایی ادغام روستایی در شهر (مورد مطالعه: روستای ملکش در شهر بجنورد). توسعه فضاهای پیراشهری8(1), 73-98. doi: 10.22034/jpusd.2025.493060.1329
لاسمی پور، ربابه؛ سعیدی، عباس و رحمانی، بیژن. (۱۴۰۰ ). عوامل اثرگذار بر شکل‌گیری خزش روستایی در ناحیه چمستان مطالعه موردی: شهرستان نور، استان مازندران. جغرافیا، ۱۹( ۶۹)، ۱۹ ۳۷. DOI:20.1001.1.27172996.1400.19.69.2.0
نصیری هنده خاله، اسماعیل؛ جوان، فرهاد و یونسی سندی، ریحانه. (1401). بررسی تاثیرات خزش شهری بندر انزلی در پایداری کالبدی فضایی سکونتگاه­های پیراشهری. روستا و توسعه پایدار فضا، 3(4)، 82-98. doi: 10.22077/vssd.2022.5475.1118
Chen, J., et al. (2022) Bayesian network‑GIS‑based livability assessment of rural settlements in the Upper Min River Basin, China.

Scientific Reports, 12, 9876. DOI:10.1038/s41598-022-13456-7
Danesh, A.H. (2020) Rural‑urban migration, urbanization, and squatter settlements in the developing countries: a case study in Iran. London: Routledge.
Dufhues, T., Buchenrieder, G. & Sun, Z. (2021) Exploring policy options in regulating rural‑urban migration with a Bayesian network: A case study in Kazakhstan.

European Journal of Development Research, 33, 845‑870.
Furuseth, O.J. & Lapping, M.B. (eds.) (2025) Contested Countryside: The Rural‑Urban Fringe in North America.

Environment and Urbanization, 37(1), 210‑228.
He, R., Wuang, J., Zhang, C. & Fang, F. (2025) Rural Revitalization in the Urban‑rural Fringe of Metropolitan Areas from the Perspective of Urban‑rural Integration: Theoretical Exploration and Path Selection. Economic Geography, 45(7), 168‑177. DOI:10.15957/j.cnki.jjdl.2025.07.017
Jiang, M. et al. (2023) Spatial path to achieve urban‑rural integration development – Analytical framework for coupling the linkage and coordination of urban‑rural system functions. Habitat International, 142, 102953. DOI:10.1016/j.habitatint.2023.102953
Khorasani, M., & Rajaei, S. (2015). Analysis and identification of indicators and introduction pattern of livability in peri urban villages. International Journal of Academic Research, 7(1), 330-334.
Kumar, A. & Pandey, A. & Hoda, N. (2011) Evaluation of sprawl pattern in the tribal-dominated cities of Jharkhand state, India, International of Remote Sensing, No.32,pp.7651-7675.
Niu, B., Ge, D., Sun, J., Sun, D., Ma, Y., Ni, Y., & Lu, Y. (2023). Multi-scales urban-rural integrated development and land-use transition: The story of China. Habitat International, 142, 102953.  (DOI): 10.1016/j.habitatint.2023.102744
Pan, W., Wang, J., Li, Y., Chen, S. & Lu, Z. (2023) Spatial pattern of urban‑rural integration in China and the impact of geography.

Geography and Sustainability, 4(4), 404‑413. DOI:10.1016/j.geosus.2023.08.001
Salmani, M., et al. (2025) Unequal Spatiality and Urban Sprawl: Revisiting the Knowledge Structure of Landscape Transformations in Peripheral Settlements.

Geography and Human Relationships, 8(1), 1‑18. DOI:10.22034/gahr.2025.539298.2559
Wang, L. et al. (2024) Study on the driving mechanism of cultivated land change in the urban–rural fringe with Bayesian network modeling.

Scientific Reports, 14, 1234. DOI:10.1038/s41598-024-56789-0
Zhang, Y., Zhang, P., Lu, Z., Wu, Y. & Chen, Z. (2026) Measuring Spatial Heterogeneity and Obstacle Factors of Urban–Rural Integration Development in Zhejiang Province, China.

Land, 15(5), 732. DOI:10.3390/land15050732.