تغییرات کاربری اراضی در نواحی پیرامون شهرها، به‌ویژه در روستاهای واقع در حوزه نفوذ کلان‌شهرها، یکی از مهم‌ترین چالش‌های برنامه‌ریزی فضایی محسوب می‌شود؛ زیرا گسترش فیزیکی شهرها و تغییر الگوی بهره‌برداری از اراضی، پایداری منابع طبیعی و اراضی کشاورزی را با تهدید مواجه می‌کند. با وجود مطالعات متعدد درباره پایش تغییرات کاربری اراضی، توجه کمتری به تدوین سناریوهای آینده‌نگر برای هدایت این تغییرات معطوف شده است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تدوین سناریوهای مؤثر بر بهینه‌سازی تغییرات کاربری اراضی روستاهای پیرامون شهر ارومیه انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی و اکتشافی است. ابتدا تغییرات کاربری اراضی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای سال‌های ۲۰۰۰، ۲۰۱۱ و ۲۰۲۴ استخراج و تحلیل شد؛ سپس پیشران‌های اثرگذار بر تغییرات کاربری از طریق نظرخواهی از خبرگان شناسایی و با بهره‌گیری از تحلیل ساختاری و سناریونویسی آینده بررسی شدند. نتایج نشان داد که طی دوره مورد مطالعه، گسترش کاربری‌های مسکونی و کاهش اراضی با کاربری «سایر» بیانگر تداوم فشار توسعه شهری بر روستاهای پیرامونی است، در حالی که تغییرات پوشش گیاهی و پهنه‌های آبی نسبتاً محدود بوده است. تحلیل ساختاری نیز شش پیشران کلیدی را به‌عنوان مؤثرترین عوامل شکل‌دهنده آینده تغییرات کاربری اراضی شناسایی کرد که مبنای تدوین سناریوهای محتمل و مطلوب قرار گرفتند. این سناریوها نشان می‌دهند که هدایت تغییرات کاربری اراضی مستلزم تمرکز هم‌زمان بر کنترل توسعه کالبدی، حفاظت از اراضی کشاورزی و تقویت سازوکارهای حکمرانی فضایی است. نتایج پژوهش می‌تواند به‌عنوان پشتوانه‌ای برای سیاست‌گذاری آینده‌نگر و تصمیم‌گیری فضایی در مدیریت نواحی روستایی پیرامون شهر ارومیه مورد استفاده قرار گیرد.